For correct display please
download and install the font Times
new roman tnr_____.ttf in the C:\WINDOWS\Fonts\ directory.
[PTS Vol Pug -] [\z Pp /]
[\f I /]
[PTS Page 001] [\q 1/]
[BJT Vol Pug -] [\z Pp /]
[\w I /]
[BJT Page 240] [\x 240/]
Abhidhammapiake
Puggalapa––attippakaraöaµ
Abhidhammapiake
Puggala pa––attippakaraöaµ
Namo tassa bhagavato arahato
sammŒsambuddhassa
1. MŒtikŒ
Cha pa––attiyo:
khandhapa––atti, Œyatanapa––atti,
dhŒtupa––atti, saccapa––atti,
indriyapa––atti, puggalapa––att´ ti.
KittŒvatŒ khandhŒnaµ khandhapa––atti:
yŒvatŒ pa–cakkhandho,
rèpakkhandho vedanŒkkhandho sa––Œkkhandho saºkhŒrakkhandho vi––Œöakkhandho.
EttŒvatŒ khandhŒnaµ khandhapa––atti.
KittŒvatŒ ŒyatanŒnaµ
Œyatanapa––atti: yŒvatŒ dvŒdasŒyatanŒni cakkhŒyatanaµ rèpŒyatanaµ
sotŒyatanaµ saddŒyatanaµ ghŒnŒyatanaµ gandhŒyatanaµ
jivhŒyatanaµ rasŒyatanaµ kŒyŒyatanaµ phohabbŒyatanaµ
manŒyatanaµ dhammŒyatanaµ. EttŒvatŒ ŒyatanŒnaµ
Œyatanapa––atti.
KittŒvatŒ dhŒtènaµ dhŒtupa––atti:
yŒvatŒ ahŒrasadhŒtuyo, cakkhudhŒtu rèpadhŒtu
cakkhuvi––ŒöadhŒtu, sotadhŒtu saddadhŒtu
sotavi––ŒöadhŒtu, ghŒnadhŒtu gandhadhŒtu ghŒnavi––ŒöadhŒtu, jivhŒdhŒtu rasadhŒtu
jivhŒvi––ŒöadhŒtu, kŒyadhŒtu phohabbadhŒtu kŒyavi––ŒöadhŒtu, manodhŒtu
dhammadhŒtu manovi––ŒöadhŒtu. EttŒvatŒ dhŒtènaµ dhŒtupa––atti.
[PTS Page 002] [\q 2/]
KittŒvatŒ saccŒnaµ saccapa––atti:
yŒvatŒ cattŒri saccŒni, dukkhasaccaµ samudayasaccaµ nirodhasaccaµ maggasaccaµ.
EttŒvatŒ saccŒnaµ saccapa––atti.
[BJT Page 242] [\x 242/]
KittŒvatŒ indriyŒnaµ
indriyŒnaµ indriyapa––atti: yŒvatŒ bŒv´satindriyŒni: cakkhundriyaµ sotindriyaµ
ghŒnindriyaµ
jivhindriyaµ kŒyindriyaµ manindriyaµ itthindriyaµ purisindriyaµ
j´vitindriyaµ sukhindriyaµ dukkhindriyaµ somanassindriyaµ domanassindriyaµ
upekkhindriyaµ saddhindriyaµ viriyindriyaµ satindriyaµ samŒdhindriyaµ
pa––indriyaµ ana––Œta––ŒssŒm´tindriyaµ a––indriyaµ a––ŒtŒvindriyaµ. EttŒvatŒ
indriyŒnaµ indriyapa––atti.
KittŒvatŒ praggalŒnaµ puggalapa––atti:
1. Samayavimutto 2.
Asamayavimutto
3. Kuppadhammo
4. Akuppadhammo
5. ParihŒnadhammo
6. AparihŒnadhammo
7. CetanŒbhabbo
8. AnurakkhanŒbhabbo
9. Puthujjano
10. Gotrabhè
11. Bhayèparato
12. Abhayèparato
13. BhabbŒgamano
14. AbhabbŒgamano
15. Niyato
16. Aniyato
17. Paipannako
18. Phaleh´to
19. Samas´s´
20. éh´takapp´
21. Ariyo
22. Anariyo
23. Sekho1
24. Asekho2
25. Nevasekho nŒsekho3
26. Tevijjo
27. ChaÂabhi––o
[PTS Page 003] [\q 3/]
28. SammŒsambuddho
29. Paccekabuddho4
30.
UbhatobhŒgavimutto
31. Pa––Œvimutto
32. KŒyasakkh´
33. Dihappatto
34. SaddhŒvimutto
35.
DhammŒnusŒr´
36.
SaddhŒnusŒr´
37. Sattakkhattuparamo
38. Kolaµkolo
39. Ekab´j´
40. SakadŒgŒm´
41. AnŒgŒmi.
42. AntarŒparinibbŒy´
43.
UpahaccaparinibbŒy´
44.
AsaºkhŒraparinibbŒy´
45.
SasaºkhŒraparinibbŒy´
46. Uddhaµsoto
akanihagŒmi
1. Sekkho - machasaµ
s´mu.
2. Asekkho - machasaµ
3.
NevasekkhanŒsekkho - machasaµ
4. Paccekasambuddho -
machasaµ
[BJT Page 244]
[\x 244/]
47. SotŒpanno,
sotŒpattiphala sacchikiriyŒya paipanno
48. SakadŒgŒm´,
sakadŒgŒm´phala sacchikiriyŒya paipanno
49. AnŒgŒm´,
anŒgŒm´phala sacchikiriyŒya paipanno.
50. ArahŒ,
arahattaphala sacchikiriyŒya1 paipanno
Ekaka mŒtikŒ
nihitŒ
2. Duka mŒtikŒ
1. Kodhano ca
upanŒh´ ca
2. Makkh´ ca
paÂŒs´ ca
3. Issèk´ ca
macchar´ ca
4. Saho ca mŒyŒv´
ca
5. Ahiriko ca
anottapp´ ca
6. Dubbavo ca
pŒpamitto ca
[PTS Page 004]
[\q 4/]
7. Indriyesu
aguttadvŒro ca bhojane amatta––è ca
8. Muhassati ca
asampajŒno ca
9. S´lavipanno ca
dihivipanno ca
10.
Ajjhattasa––ojano ca bahiddhŒsa––ojano ca
11. Akkodhano ca
anupanŒh´ ca
12. Amakkh´ ca
apalŒs´ ca
13. Anissèk´ ca
amacchar´ ca
14. Asaho ca
amŒyŒv´ ca
15. HirimŒ ca
ottappi ca
16. Suvaco ca
kalyΚamitto ca
17. Indriyesu
guttadvŒro ca bhojane matta––è ca
18. Upahitasati
ca sampajŒno ca
19. S´lasampanno
ca dihisampanno ca
20. Dve puggalŒ
dullabhŒ lokasmiµ
21. Dve puggalŒ
dutappayŒ
22. Dve puggalŒ
sutappayŒ
23. Dvinnaµ
puggalŒnaµ ŒsavŒ va¶¶hanti
25. H´nŒdhimutto
ca paö´tŒdhimutto ca
26. Titto ca
tappetŒ ca
Draka mŒtikŒ
nihitŒ
1. ArahattŒya -
[PTS.]
[BJT Page 246]
[\x 246/]
3. Tika mŒtikŒ
1. NirŒyo Œsaµso
vigatŒso.
2. Tayo gilŒnèpamŒ
puggalŒ.
3. KŒyasakkh´
dihippanno saddhŒvimutto.
4. GèthabhŒö´
pupphabhŒö´ madhubhŒö´.
5. Arukèpama1
citto puggalo vijjèpamacitto puggalo vajirèpamacitto puggalo.
6. Andho
ekacakkhu dvicakkhu.
7. Avakujjapa––o
puggalo ucchaºgapa––o puggalo puthrapa––o puggalo.
[PTS Page 005]
[\q 5/]
8. Atthekacco
puggalo kŒmesu ca bhavesu ca av´tarŒgo, atthekacco puggalo kŒmesu v´tarŒgo
bhavesu av´tarŒgo, atthekacco puggalo kŒmesu ca bhavesu ca v´tarŒgo.
9. PŒsŒöalekhupamo
puggalo pahavilekhèpamo puggalo udakalekhupamo puggalo.
10. Tayo
potthakupamŒ puggalŒ.
11. Tayo
kŒsikavatthèpamŒ puggalŒ.
12. Suppameyyo,
duppameyyo, appameyyo.
13. Atthekacco
puggalo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupŒsitabbo.
Atthekacco puggalo
sevitabbo bhajitabbo payirupŒsitabbo, atthekacco puggalo sakkatvŒ sevitabbo
bhajitabbo payirupŒsitabbo.
14. Atthekacco
puggalo jigucchitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupŒsitabbo,
Atthekacco puggalo
ajjhupekkhitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupŒsitabbo,
Atthekacco puggalo
sevitabbo bhajitabbo payirupŒsitabbo.
1. Aruöupama -
[PTS]
[BJT Page 248]
[\x 248/]
15. Atthekacco
puggalo s´lesu paripèrakŒr´ samŒdhismiµ mattasokŒr´ pa––Œya mattasokŒr´.
Atthekacco puggalo
s´lesu ca paripèrakŒri samŒdhismiµ ca paripèrakŒr´ pa––Œya mtatasokŒr´.
Atthekacco puggalo
s´lesu ca paripèrakŒr´ samŒdhismiµ ca paripèrakŒr´ pa––Œya ca paripèrakŒr´.
16. Tayo
satthŒro, aparepi tayo satthŒro.
Taki mŒtikŒ nihitŒ.
4. Catukka mŒtikŒ
1. Asappuriso,
asappurisena asappurisataro, sappuriso. Sappurisena sappurisataro.
2. PŒpo, pŒpena
pŒpataro, kalyŒöo, kalyŒöena kalyŒöa taro.
[PTS Page 006]
[\q 6/]
3. PŒpadhammo,
pŒpadhammena pŒpadhammataro, kalyŒöadhammo, kalyŒöadhammena kalyŒöadhammataro.
4. SŒvajjo,
vajjabahulo, appavajjo, anavajjo.
5. Ugghaita––è,
vipa–cita––è1, neyyo, padaparamo.
6. YuttapaibhŒno
no muttapaibhŒno, muttapaibhŒno no yuttapaibhŒno, yuttapaibhŒno ca
muttapaibhŒno ca, neva yuttapaibhŒno no muttapaibhŒno.
7. CattŒro
dhammakathikŒ puggalŒ.
8. CattŒro
valŒhakèpamŒ puggalŒ.
9. CattŒro
mèsikèpamŒ puggalŒ.
10. CattŒro
amabèpamŒ puggalŒ.
11. CattŒro
kumbhèpamŒ puggalŒ.
12. CattŒro
udakarahadupamŒ puggalŒ.
13. CattŒro
balivaddèpamŒ2 puggalŒ.
14. CattŒro
ŒsivisèpamŒ puggalŒ.
1. Vipacita––è -
s´mu.
2. Bal´baddèpamŒ -
machasaµ.
[BJT Page 250]
[\x 250/]
15. Atthekacco
puggalo, ananuvicca apariyogŒhetvŒ avaööŒrahassŒ vaööaµ bhŒsitŒ hoti,
Atthekacco puggalo
ananuvicca apariyogŒhetvŒ vaööŒrahassa avaööaµ bhŒsitŒ hoti,
Atthekacco puggalo
ananuvicca apariyogŒhetvŒ appasŒdaniye hŒne pasŒdaµ upadaµsitŒ hoti,
Atthekacco puggalo
ananuvicca apariyogŒhetvŒ pasŒdaniye hŒne appasŒdaµ upadaµsitŒ hoti.
16. Atthekacco
puggalo anuvicca pariyogŒhetvŒ avaööŒrahassa avaööaµ bhŒsitŒ hoti,
Atthekacco puggalo
anuvicca pariyogŒhetvŒ vaööŒrahassa vaöaöaµ bhŒsitŒ hoti,
Atthekacco puggalo
anuvicca pariyogŒhetvŒ appasŒdaniye hŒne appasŒdaµ upadaµsitŒ hoti,
Atthekacco puggalo
anuvicca pariyogŒhetvŒ pasŒdaniye hŒne pasŒdaµ upadaµsitŒhoti.
17. Atthekacco
puggalo avaööŒrahassa avaööaµ bhŒsitŒ hoti bhètaµ tacchaµ kŒlena, no ca kho
vaööŒrahassa vaööaµ bhŒsitŒ hoti bhètaµ tacchaµ kŒlena,
Atthekacco puggalo
vaöaöŒrahassa vaööaµ bhŒsitŒ hoti bhètaµ tacchaµ kŒlena, no ca kho avaööŒrahassa
avaööa. BhŒsitŒ hoti bhètaµ tacchaµ kŒlena,
Atthogacco puggalo
avaööŒrahassa avaööaµ bhŒsitŒ hoti [PTS Page 007] [\q 7/] bhètaµ tacchaµ kŒlena,
vaööarahassa vaööaµ bhŒsitŒ hoti bhètaµ tacchaµ kŒlena.
Atthekacco puggalo
neva avaööŒrahassa avaööaµ bhŒsitŒ hoti bhètaµ tacchaµ kŒlena, no ca
vaööŒrasahha vaööaµ bhŒsitŒ hoti bhètaµ tacchaµ kŒlena.
[BJT Page 252]
[\x 252/]
18.
UhŒnaphalèpaj´v´ no pu––aphalèpaj´v´,
Pu––aphalèpaj´v´
no uhŒnaphalèpaj´v´,
UhŒnaphalèpaj´v´ ca pu––aphalèpaj´v´ ca.
Neva
uhŒnaphalèpaj´v´ no pu––aphalèpaj´v´.
19. Tamotama
parŒyano, tamo jotiparŒyano, jotiparŒyano, jotitamaparŒyano, joti joti parŒyano.
20. Onatonato,
onatunnato, unnatonato, unnatunnato.
21. CattŒro
rukkhupamŒ puggalŒ.
22. RèpappamŒöo
rèpappasanno, ghosappamŒöo ghosappasanno, lèkhappamŒöo lèkhappasanno,
dhammappamΚo dhammappasanno.
23. Atthekacco
puggalo attahitŒya paipanno hoti no parahitŒya,
Atthekacco puggalo
parahitŒya paipanno hoti no attahitŒya,
Atthekacco puggalo
attahitŒya ceva paipanno hoti parahitŒya ca,
Atthekacco puggalo
nevattahitŒya paipanno hoti no parahitŒya.
24. Atthekacco
puggalo attantapo hoti attaparitŒpanŒnuyogamanuyutto,
Atthekacco puggalo
parantapo hoti paraparitŒpanŒnuyogamanuyutto,
Atthekacco puggalo
attantapo ca hoti attaparitŒpanŒnuyogamanuyutto parantapo ca
paraparitŒpanŒnuyogamanuyutto,
[BJT Page 254]
[\x 254/]
Atthekacco puggalo
neva attantapo hoti na attaparitŒpanŒnuyogamanuyutto, na parannapo na
paraparitŒpanŒnuyogamanuyutto, so anattantapo aparantapo dihevadhamme nicchŒto
nibbuto s´tibhèto sukhapaisaµved´ brahmabhètena attanŒ viharati.
25. SarŒgo,
sadoso, samoho, samŒno.
26. Atthekacco
puggalo lŒbh´ hoti ajjhattaµ ceto samathassa, na lŒbh´
adhipa––ŒdhammavipassanŒya.
[PTS Page 008]
[\q 8/]
Atthekacco puggalo
lŒbh´ hoti adhipa––ŒdhammavipassanŒya, na lŒbh´ ajjhattaµ cetosamathassa.
Atthekacco puggalo
lŒbh´ ceva hoti ajjhattaµ cetosamathassa, lŒbh´ adhipa––ŒdhammavipassanŒya.
Atthekacco puggalo
neva lŒbh´ hoti ajjhattaµ cetosamathassa na lŒbh´ adhipa––ŒdhammavipassanŒya.
27. AnusotagŒm´
puggalo, paisotagŒm´ puggalo, hitatto puggalo, tiööo pŒragato1. Thale tihati
brŒhmaöo.
28. Appassuto
sutena anuppanno, appassuto sutena uppanno, bahussuto sutena anuppanno,
bahussuto sutena uppanno.
29. Samaöacalo,
samaöapadumo, samaöapuö¶ar´ko, samaöesu samaöasukhumŒlo.
Catukka mŒtikŒ nihitŒ.
1. Paraºgato -
machasaµ.
[BJT Page 256]
[\x 256/]
5. Pa–caka mŒtikŒ
1. Atthekacco
puggalo Œrabhati1 ca vippaisŒr´ ca hoti ta–ca cetovimuttiµ
pa––Œvimuttiµ yathŒbhètaµ nappajŒnŒti, yatthassa
te uppannŒ pŒpakŒ akusalŒ dhammŒ aparisesŒ nirujjhanti.
Atthekacco
puggalo Œrabhati na vippaisŒr´ ca hoti ta–ca cetovimuttiµ
pa––Œvimuttiµ yathŒbhètaµ nappajŒnŒti, yatthassa
te uppannŒ pŒpakŒ akusalŒ dhammŒ aparisesŒ nirujjhanti.
Atthekacco
puggalo nŒrabhati vippaisŒr´ hoti ta–ca cetovimuttiµ
pa––Œvimuttiµ yathŒbhètaµ nappajŒnŒti yatthassa
te uppannŒ pŒpakŒ akusalŒ dhammŒ aparisesŒ nirujjhanti.
Atthekacco
puggalo nŒrabhati na vippaisŒr´ hoti ta–ca cetovimuttiµ
pa––Œvimuttiµ yathŒbhètaµ nappajŒnŒti yatthassa
te uppannŒ pŒpakŒ akusalŒ dhammŒ aparisesŒ nirujjhanti.
Atthekacco
puggalo nŒrabhati na vippaisŒr´ hoti ta–ca ceto vimuttiµ
pa––Œvimuttiµ yathŒbhètaµ pajŒnŒti yatthassa te
uppannŒ pŒpakŒ akusalŒ dhammŒ aparisesŒ nirujjhanti.
[PTS Page 009]
[\q 9/]
2. DatvŒ avajŒnŒti, saµvŒsena avajŒnŒti,
Œdheyyamukho hoti, lolo hoti mando momèho hoti.
3. Pa–ca
yodhŒj´vèpamŒ puggalŒ.
9. Pa–ca Œra––ikŒ.
4. Pa–ca
piö¶apŒtikŒ.
10. Pa–ca
rukkhamèlikŒ.
5. Pa–ca
khalupacchŒbhattikŒ.
11. Pa–ca
abbhokŒsikŒ.
6. Pa–ca
ekŒsanikŒ.
12. Pa–ca
nesajjikŒ.
7. Pa–ca
paµsukèlikŒ.
13. Pa–ca
yathŒsanthatikŒ.
8. Pa–ca
tec´varikŒ. 14. Pa–ca sosŒnikŒ. Pa–caka mŒtikŒ nihitŒ.
1. îrabbhati -
machasaµ.
[BJT Page 258]
[\x 258/]
6. Chakka mŒtikŒ
1. Atthekacco
puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sŒmaµ saccŒni abhisambujjhati,
tattha ca sabba––utaµ pŒpuöŒti balesu ca vas´bhŒvaµ.
Atthekacco
puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sŒmaµ saccŒni abhisambujjhati, na
ca tattha sabba––utaµ pŒpuöŒti na ca balesu1
vas´bhŒvaµ.
Atthekacco
puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sŒmaµ saccŒni anabhisambujjhati
diheva dhamme dukkhassantakaro hoti, na ca sŒvakapŒramiµ pŒpuöŒti.
Atthekacco
puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sŒmaµ saccŒni anabhisambujjhati
na ca diheva dhamme dukkhassantakaro hoti, anŒgŒm´ hoti
anŒgannŒ itthattaµ.
Atthekacco
puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sŒmaµ saccŒni anabhisambujjhati
na ca diheva dhamme dukkhassantakaro hoti, ŒgŒm´ hoti ŒgannŒ itthattaµ.
Chakka mŒtikŒ nihitŒ.
[PTS Page 010]
[\q 10/]
7. Sattaka mŒtikŒ
1. Satta
udakèpamŒ puggalŒ: sakiµ nimuggo nimuggova hoti, ummujjitvŒ nimujjati, ummujjitvŒ hito hoti, ummujjitvŒ vipassati viloketi,
ummujjitvŒ patarati, ummujjitvŒ paigŒdhappatto hoti, ummujjitvŒ tiööo hoti
pŒragato thale tihati brŒhmaöo.
2.
UbhatobhŒgavimutto, pa––Œvimutto, kŒyasakkh´, dihappatto, saddhŒvimutto, dhammŒnusŒr´, saddhŒnusŒr´.
Sattaka mŒtikŒ nihitŒ.
1. Phalesu -
[PTS.]
[BJT Page 260]
[\x 260/]
8. Ahaka mŒtikŒ
1. CattŒro
maggasamaºgino, cattŒro phalasamaºgino-puggalŒ.
Ahaka mŒtikŒ
nihitŒ
9. Navaka mŒtikŒ
1. SammŒ
sambuddho, pacceka buddho, ubhatobhŒgavimutto, pa––Œvimutto, kŒyasakkh´,
dihappatto, saddhŒvimutto, dhammŒnusŒr´, saddhŒnusŒr´.
Navaka mŒtikŒ
nihitŒ
10. Dasaka mŒtikŒ
1. Pa–cannaµ idha
nihŒ, pa–cannaµ idha vihŒya nihŒ.
Dasaka mŒtikŒ
nihitŒ
Puggalapa––atti
mŒtikŒ nihitŒ.
[BJT Page 262]
[\x 262/]
[PTS Page 011]
[\q 11/]
1. Ekaka niddeso
1. Katamo ca
puggalo samayavimutto: idhekacco puggalo kŒlena kŒlaµ samayena samayaµ
ahavimokkhe kŒyena phassitvŒ1 viharati, pa––Œya cassa disvŒ ekacce ŒsavŒ
parikkh´öŒ honti. Ayaµ vuccati puggalo samaya vimutto.
2. Katamo ca
puggalo asamayavimutto: idhekacco puggalo naheva kho kŒlena kŒlaµ samayena
samayaµ ahavimokkhe kŒyena phassitvŒ viharati, pa––Œya cassa disvŒ ŒsavŒ
parikkh´öŒ honti. Ayaµ vuccati puggalo asamayavimutto. Sabbepi ariya puggalŒ
ariyavimokkhe asamayavimuttŒ.
3. Katamo ca
puggalo kuppadhammo: idhekacco puggalo lŒbh´ hoti. RèpasahagatŒnaµ vŒ
arèpasahagatŒnaµ vŒ samŒpatt´naµ, so ca kho na nikŒmalŒbh´ hoti na akicchalŒbh´
na akasiralŒbh´, na yatthicchakaµ yadicchakaµ yŒvaticchakaµ samŒpajjat´'pi
vuhŒtipi. éhŒnaµ kho panetaµ vijjati yaµ tassa puggalassa pamŒdamŒgamma tŒ
samŒpattiyo kuppeyyuµ. Ayaµ vuccati puggalo kuppadhammo.
4. Katamo ca
puggalo akuppadhammo: idhekacco puggalo lŒbh´ hoti rèpasahagatŒnaµ vŒ
arèpasahagatŒnaµ vŒ samŒpatt´naµ. So ca kho nikŒmalŒbh´ hoti akicchalŒbh´
akasiralŒbh´, yatthicchakaµ yadicchakaµ yŒvaticchakaµ samŒpajjat´'pi
vuhŒti'pi. AhŒnametaµ anavakŒso yaµ tassa puggalassa pamŒdamŒgamma tŒ
samŒpattiyo kuppeyyuµ. Ayaµ vuccati puggalo akuppadhammo. Sabbepi ariyapuggalŒ
ariye vimokkhe akuppadhammŒ.
1. PhusitvŒ -
machasaµ.
[BJT Page 264]
[\x 264/]
5. Katamo ca
puggalo parihŒnadhammo: idhekacco puggalo lŒbh´ hoti rèpasahagatŒnaµ vŒ [PTS
Page 012] [\q 12/] arèpasahagatŒnaµ vŒ samŒpatt´naµ, so ca kho na nikŒmalŒbh´
hoti na akicchalŒbh´ na akasiralŒbh´, na yatthicchakaµ yadicchakaµ yŒvaticchakaµ
samŒpajjat´ pi vuhŒti'pi. éhŒnaµ kho panetaµ vijjati yaµ so puggalo
pamŒdamŒgamma tŒhi samŒpatt´hi parihŒyeyya, ayaµ vuccati puggalo parihŒnadhammo.
6. Katamo ca
puggalo aparihŒnadhammo: idhekacco puggalo lŒbh´ hoti rèpasahagatŒnaµ vŒ
arèpasahagatŒnaµ vŒ samŒpatt´naµ, so ca kho nikŒmalŒbh´ hoti akicchalŒbh´
akasiralŒbh´, yatthicchakaµ yadicchakaµ yŒvaticchakaµ samŒpajjati'pi vuhŒtipi.
AhŒnametaµ anavŒkŒso yaµ so puggalo pamŒdamŒgamma tŒhi samŒpatt´hi
parihŒyeyya, ayaµ vuccati puggalo aparihŒna dhammo. Sabbepi ariyapuggalŒ ariye
vimokkhe aparihŒnadhammŒ.
7. Katamo ca
puggalo cetanŒbhabbo: idhekacco puggalo lŒbh´ hoti rèpasahagatŒnaµ vŒ
arèpasahagatŒnaµ vŒ samŒpatt´naµ, so ca kho na nikŒmalŒbh´ hoti, na
akicchalŒbh´, na akasiralŒbh´, yatthicchakaµ yadicchakaµ yŒvaticchakaµ
samŒpajjati'pi vuhŒti'pi. Sace anusa–ceteti na parihŒyati tŒhi samŒpatt´hi,
sace na anusa–ceteti parihŒyati tŒhi samŒpatt´hi. Ayaµ vuccati puggalo
cetanŒbhabbo.
8. Katamo ca
puggalo anurakkhanŒbhabbo: idhekacco puggalo lŒbh´ hoti rèpasahagatŒnaµ vŒ
arèpasahagatŒnaµ vŒ samŒpatt´naµ, so ca kho na nikŒmalŒbh´ hoti na akicchalŒbh´
na akasiralŒbh´, na yatthicchakaµ yadicchakaµ yŒvaticchakaµ samŒpajjati pi
vuhŒti'pi. Sace anurakkhati na parihŒyati tŒhi samŒpatt´hi, sace na
anurakkhati parihŒyati tŒhi samŒpatt´hi. Ayaµ vuccati puggalo anurakkhanŒbhabbo.
[BJT Page 266]
[\x 266/]
9. Katamo ca
puggalo puthujjano: yassa puggalassa t´öi saµyojanŒni appah´nŒni na ca tesaµ
dhammŒnaµ pahŒnŒya paipanno, ayaµ vuccati puggalo puthujjano.
[PTS Page 013]
[\q 13/]
10. Katamo ca
puggalo gotrabhè: yesaµ dhammŒnaµ samanantarŒ ariyadhammassa avaknanti hoti tehi
dhammehi samannŒgato, ayaµ vuccati puggalo gotrabhè.
11-12. Katamo ca
puggalo bhayèparato: satta sekhkhŒ bhayèparatŒ, ye ca puthujjanŒ s´lavanto:
arahŒ abhayèparato.
13. Katamo ca
puggalo abhabbŒgamano: ye te puggalŒ kammŒvaraöena samannŒgatŒ kilesŒvaraöena
samannŒgatŒ vipŒkŒvaraöena samannŒgatŒ assaddhŒ acchandikŒ duppa––Œ eÂŒ1 abhabbŒ
niyŒmaµ okkamituµ kusalesu dhammesu sammattaµ, ime vuccanti puggalŒ
abhabbŒgamanŒ.
14. Katamo ca
puggalo bhabbŒgamano: ye te puggalŒ na kammŒvaraöena samannŒgatŒ, na
kilesŒvaraöena samannŒgatŒ, na vipŒkŒvaraöena samannŒgatŒ, saddhŒ chandikŒ
pa––ŒvantŒ aneÂŒ2 bhabbŒ niyŒmaµ okkamituµ kusalesu dhammesu sammattaµ, ime
vuccanti puggalŒ bhabbŒgamanŒ.
15-16. Katamo ca
puggalo niyato: pa–ca puggalŒ ŒnantariyakŒ ye ca micchŒ dihikŒ niyatŒ, aha
ca ariyapuggalŒ niyatŒ. AvasesŒ puggalŒ aniyatŒ.
17-18. Katamo ca
puggalo paipannako: cattŒro magga samaºgino puggalŒ paipannakŒ, cattŒro
phalasamaºgino puggalŒ phale hitŒ.
19. Katamo ca
puggalo samas´si: yassa puggalassa apubbaµ acarimaµ ŒsavapariyŒdŒnaµ ca hoti
j´vitapariyŒdŒnaµ ca, ayaµ vuccati puggalo samas´si.
1. EÂŒ - s´mu -
jalŒ - [PTS. 2.] Pa––avantŒ - s´mu.
[BJT Page 268]
[\x 268/]
20. Katamo ca
puggalo hitakapp´: ayaµ ca puggalo sotŒpattiphalasacchikiriyŒya paipanno assa,
kappassa ca u¶¶ayhanavelŒ assa. Neva tŒva kappo u¶¶ayheyya, yŒvŒyaµ puggalo na
sotŒpattiphalaµ sacchikaroti. Ayaµ vuccati puggalo hitakappi [PTS Page 014] [\q
14/] sabbepi maggasamaºgino puggalŒ hitakappino.
21-22. Katamo ca
puggalo ariyo: ahŒriyapuggalŒ ariyŒ, avasesŒ pugagalŒ anariyŒ.
23-25. Katamo ca
puggalo sekho: cattŒro maggasamaºgino tayo phalasamaºgino puggalŒ sekhŒ, arahŒ
asekho, avasesŒ puggalŒ neva sekhŒ nŒsekkhŒ.
26. Katamo puggalo
tevijjo: t´hi vijjŒhi samannŒgato puggalo tevijjo.
27. Katamo ca
puggalo chaÂabhi––o: chahi abhi––Œhi samannŒgato puggalo chaÂabhi––o.
28. Katamo ca
puggalo sammŒsambuddho: idhekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sŒmaµ
saccŒni abhisambujjhati, tattha ca sabba––utaµ pŒpuöŒti balesu ca vas´bhŒvaµ.
Ayaµ vuccati puggalo sammŒsambuddho.
29. Katamo ca
puggalo paccekasambuddho: idhekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sŒmaµ
saccŒni abhisambujjhati, na ca tattha sabba––utaµ pŒpuöŒti na ca balesu
vas´bhŒvaµ. Ayaµ vuccati puggalo paccekasambuddho.
30. Katamo ca
puggalo ubhatobhŒgavimutto: idhekacco puggalo aha vimokkhe kŒyena phassitvŒ1
viharati, pa––Œya cassa disvŒ ŒsavŒ parikkh´öŒ honti. Ayaµ vuccati puggalo
ubhatobhŒga vimutto.
PhusitvŒ -
machasaµ.
[BJT Page 270]
[\x 270/]
31. Katamo ca
puggalo pa––Œvimutto: idhekacco puggalo naheva kho aha vimokkhe kŒyena
phassitvŒ viharati, pa––Œya cassa disvŒ ŒsavŒ parikkh´öŒ honti. Ayaµ vuccati
puggalo pa––Œ vimutto.
32. Katamo ca
puggalo kŒyasakkh´: idhekacco puggalo aha vimokkhe kŒyena phassitvŒ [PTS Page
015] [\q 15/] viharati, pa––Œya cassa disvŒ ekacce ŒsavŒ parikkh´öŒ honti. Ayaµ
vuccati puggalo kŒyasakkh´.
33. Katamo ca
puggalo dihappatto: idhe kacco puggalo idaµ dukkhanti yathŒbhètaµ pajŒnŒti,
ayaµ dukkhasamudayoti yathŒbhètaµ pajŒnŒti, ayaµ dukkhanirodhoti yathŒbhètaµ
pajŒnŒti, ayaµ dukkhanirodhagŒmin´ paipadŒti yathŒbhètaµ pajŒnŒti,
tathŒgatappaveditŒ cassa dhammŒ pa––Œya vodihŒ honti vocaritŒ, pa––Œya cassa
disvŒ ekacce ŒsavŒ parikkh´öŒ honti. Ayaµ vuccati puggalo dihappatto.
34. Katamo ca
puggalo saddhŒvimutto: idhekacco puggalo idaµ dukkhanti yathŒbhètaµ pajŒnŒti,
ayaµ dukkhasamudayoti yathŒbhètaµ pajŒnŒti, ayaµ dukkhanirodhoti yathŒbhètaµ
pajŒnŒti, ayaµ dukkhanirodhagŒmin´ paipadŒti yathŒbhètaµ pajŒnŒti,
tathŒgatappaveditŒ cassa dhammŒ pa––Œya vodihŒ honti vocaritŒ, pa––Œya cassa
disvŒ ekacce ŒsavŒ parikkh´öŒ honti, no ca kho yathŒ dihappattassa ayaµ
vuccati puggalo saddhŒvimutto.
35. Katamo ca
puggalo dhammŒnusŒr´: yassa puggalassa sotŒpattiphalasacchikiriyŒya paipannassa
pa––indiyaµ adhimattaµ hoti pa––ŒvŒhi pa––Œpubbaºgamaµ ariyamaggaµ bhŒveti. Ayaµ
vuccati puggalo dhammŒnusŒr´. SotŒpattiphalasacchikiriyŒya paipanno puggalo
dhammŒnusŒr´. Phale hito dihappatto.
[BJT Page 272]
[\x 272/]
36. Katamo ca
puggalo saddhŒnusŒr´: yassa puggalassa sotŒpattiphalasacchikiriyŒya paipannassa
saddhindriyaµ adhimattaµ hoti saddhŒvŒhi saddhŒpubbaºgamaµ ariyamaggaµ bhŒveti.
Ayaµ vuccati puggalo saddhŒnusŒri, sotŒpattiphala sacchikiriyŒya paipanno
puggalo saddhŒnusŒr´, phale hito saddhŒvimutto.
37. Katamo ca
puggalo sattakkhattuparamo: idhekacco puggalo tiööaµ saµyojanŒnaµ parikkhayŒ
[PTS Page 016] [\q 16/] sotŒpannŒ hoti aaivinipŒtadhammo niyato
sambodhiparŒyano, so sattakkhattuµ deve ca manusse ca sandhŒvitvŒ saµsaritvŒ
dukkhassantaµ karoti. Ayaµ vuccati puggalo sattakkhattuparamo.
38. Katamo ca
puggalo kolaµkolo: idhekacco puggalo tiööaµ saµyojanŒnaµ parikkhayŒ sotŒpanno
hoti avinipŒtadhammo niyato sambodhiparŒyano, so dve vŒ t´öi vŒ kulŒni
sandhŒvitvŒ saµsaritvŒ dukkhassantaµ karoti. Ayaµ vuccati puggalo kolaºkolo.
39. Katamo ca
puggalo ekab´j´: idhekacco puggalo tiööaµ saµyojanŒnaµ parikkhayŒ sotŒpanno hoti
avinipŒkadhammo niyato sambodhiparŒyaöo, so ekaµ yeva mŒnusakaµ bhavaµ
nibbattetvŒ dukkhassantaµ karoti. Ayaµ vuccati puggalo ekab´j´.
40. Katamo ca
puggalo sakadŒgŒm´: idhekacco puggalo tiööaµ saµyojanŒnaµ parikkhayŒ
rŒgadosamohŒnaµ tanuttŒ sakadŒgŒm´ hoti sakideva imaµ lokaµ ŒganatvŒ
dukkhassantaµ karoti. Ayaµ vuccati puggalo sakadŒgŒm´.
41. Katamo ca
puggalo anŒgŒm´: idhekacco puggalo pa–cannaµ orambhŒgiyŒnaµ saµyojanŒnaµ
parikkhayŒ opapŒtiko hoti tattha parinibbŒy´ anŒvattidhammo tasmŒ loko, ayaµ
vuccati puggalo anŒgŒm´.
[BJT Page 274]
[\x 274/]
42. Katamo ca
puggalo antarŒparinibbŒy´: idhekacco puggalo pa–cannaµ orambhŒgiyŒnaµ
saµyojanŒnaµ parikkhayŒ opapŒtiko hoti tattha parinibbŒy´ anŒvattidhammo tasmŒ
lokŒ, so uppannaµ vŒ samanantarŒ, appattaµ vŒ vemajjhaµ ŒyuppamŒöaµ ariyamaggaµ
sa–janeti uparihimŒnaµ saµyojanŒnaµ pahŒnŒya. Ayaµ vuccati puggalo
antarŒparinibbŒy´.
43. Katamo ca
puggalo upahaccaparinibbŒy´: idhekacco puggalo pa–cannaµ orambhŒgiyŒnaµ [PTS
Page 017] [\q 17/] saµyojanŒnaµ parikkhayŒ opapŒtiko hoti tattha parinibbŒyi
anŒvattidhammo tasmŒ lokŒ, so atikkamitvŒ vemajjhaµ ŒyuppamŒöaµ upahacca vŒ
kŒlakiriyaµ ariyamaggaµ sa–janeti uparihimŒnaµ saµyojanŒnaµ pahŒnŒya. Ayaµ
vuccati puggalo upahaccaparinibbŒy´.
44. Katamo ca
puggalo asaºkhŒraparinibbŒy´: idhekacco puggalo pa–cannaµ orambhŒgiyŒnaµ
saµyojanŒnaµ parikkhayŒ opapŒtiko hoti tattha parinibbŒy´ anŒvattidhammo tasmŒ
lokŒ. So asaºkhŒrena ariyamaggaµ sa–janeti uparihimŒnaµ saµyojanŒnaµ pahŒnŒya.
Ayaµ vuccati puggalo asaºkhŒraparinibbŒy´.
45. Katamo ca
puggalo sasaºkhŒraparinibbŒy´: idhekacco puggalo pa–cannaµ orambhŒgiyŒnaµ
saµyojanŒnaµ parikkhayŒ opapŒtiko hoti tattha parinibbŒy´ anŒvattidhammo tasmŒ
lokŒ, so sasaºkhŒrena ariyamaggaµ sa–janeti uparihimŒnaµ saµyojanŒnaµ
pahŒnŒya. Ayaµ vuccati puggalo sasaºkhŒraparinibbŒyi.
46. Katamo ca
puggalo uddhaµsoto akanihŒgŒm´: idhekacco puggalo pa–cannaµ orambhŒgiyŒnaµ
saµyojanŒnaµ parikkhayŒ opapŒtiko hoti tattha parinibbŒyi anŒvattidhammo tasmŒ
lokŒ, so avihŒ cuto atappaµ gacchati, atappŒ cuto sudassaµ gacchati, sudassŒ
cuto sudassiµ gacchati, sudassito vuto akanihaµ gacchati, akanihaµ
ariyamaggaµ sa–janeti uparihimŒnaµ saµyojanŒnaµ pahŒnŒya. Ayaµ vuccati puggalo
uddhaµsoto akanihagŒm´.
[BJT Page 276]
[\x 276/]
47. Tiööaµ
saµyojanŒnaµ pahŒnŒya paipanno puggalo sotŒpattiphalasacchikiriyŒya paipanno,
yassa puggalassa t´öi saµyojanŒni pah´nŒni. Ayaµ vuccati puggalo sotŒpanno.
48.
KŒmarŒgavyŒpŒdŒnaµ tanubhŒvŒya paipanno puggalo sakadŒgŒmiphalasacchikiriyŒya
paipanno, yassa puggalassa kŒmarŒgavyŒpŒdŒ tanubhètŒ. Ayaµ vuccati puggalo
sakadŒgŒm´.
49.
KŒmarŒgavyŒpŒnaµ anavasesappahŒnŒya paipanno [PTS Page 018] [\q 18/] puggalo
anŒgŒmiphalasacchikiriyŒya paipanno, yassa puggalassa kŒmarŒgavyŒpŒdŒ anavasesŒ
pah´nŒ. Ayaµ vuccati puggalo anŒgŒm´.
50. RèparŒga
arèparŒga mŒna uddhacca avijjŒ anavasesappahŒnŒya paipanno puggalo
arahattaphalasacchikiriyŒya paipanno, yassa puggalassa rèparŒgo arèparŒgo mŒno
uddhaccaµ avijjŒ anavasesŒ pah´nŒ. Ayaµ vuccati puggalo arahŒ.
Ekaka niddeso
nihito.
[BJT Page 278]
[\x 278/]
2. Duka niddeso
1. Katamo ca
puggalo ko·ano tattha katamo kodho, so kodho kujjhanŒ kujjhitattaµ, doso dussanŒ
dussitattaµ, vyŒpatti vyŒpajjanŒ vyŒpajjitattaµ, virodho paivirodho caö¶ikkaµ,
asuropo anattamanatŒ cittassa. Ayaµ vuccati kodho. Yassa puggalassa ayaµ kodho
appah´no, ayaµ vuccati puggalo kodhano.
Katamo ca puggalo
upanŒh´: tattha katamo upanŒho: pubbakŒlaµ kodho aparakŒlaµ upanŒho, yo evarèpo
upanŒho upanayhanŒ upanayhitattaµ ahapanŒ hapanŒ saöhapanŒ anusaµsandanŒ
anuppabandhanŒ daÂh´kammaµ kodhassa, ayaµ vuccati upanŒho. Yassa puggalassa ayaµ
upanŒho appah´no, ayaµ vuccati puggalo upanŒh´.
2. Katamo ca
puggalo makkh´: tattha katamo makkho: yo makkho makkhŒyanŒ makkhŒyitattaµ1
nihuriyaµ nihuriyakammaµ, ayaµ vuccati makkho. Yassa puggalassa ayaµ makkho
appah´no, ayaµ vuccati puggalo makkh´.
Katamo ca puggalo
palŒs´: tattha katamo palŒso yo palŒso palŒsŒyanŒ [PTS Page 019] [\q 19/]
palŒsŒyitattaµ palŒsŒhŒro vivŒdahŒnaµ yugaggŒho appainissaggo, ayaµ vuccati
palŒso yassa puggalassa ayaµ palŒso. Appas´no, ayaµ vuccati puggalo palŒs´.
3. Katamo ca
puggalo issuki: tattha katamŒ issŒ: yŒ paralŒbha sakkŒra garukŒra mŒnana vandana
pèjanŒsu issŒ issŒyanŒ issŒyitattaµ usèyŒ usèyanŒ usèyitattaµ, ayaµ vuccati
issŒ. Yassa puggalassa ayaµ issŒ appah´nŒ, ayaµ vuccati puggalo issuk´.
Katamo ca puggalo
macchar´: tattha katamaµ macchariyaµ: pa–ca macchariyŒni-ŒvŒsamacchariyaµ
kulamacchariyaµ lŒbhamacchariyaµ vaööamacchariyaµ cammamacchariyaµ, yaµ evarèpaµ
maccheraµ maccharayŒnŒ maccharŒyitattaµ vevicchaµ kadariyaµ kauka–cukatŒ
aggahitattaµ cittassa, idaµ vuccati macchariyaµ. Yassa puggalassa idaµ macchariyaµ
appah´naµ, ayaµ vuccati puggalo macchar´.
1. Makkh´yanŒ
makkh´yitattŒ s´, mu.
[BJT Page 280]
[\x 280/]
4. Katamo ca
puggalo saho: tattha katamaµ sŒheyyaµ: idhekacco puggalo saho hoti parisaho,
yaµ tattha sahaµ sahatŒ sŒheyyaµ kakkharatŒ kakkariyaµ parikkhattatŒ
parikkhattiyaµ, idaµ vuccati sŒheyyaµ. Yassa puggalassa idaµ sŒheyyaµ
appah´naµ. Ayaµ vuccati puggalo saho.
Katamo ca puggalo
mŒyŒv´: tattha katamŒ mŒyŒ: idhekacco kŒyena duccaritaµ caritvŒ vŒcŒya
duccaritaµ caritvŒ manasŒ duccaritaµ caritvŒ tassa paicchŒdanahetu pŒpikaµ
icchaµ paöidahati 'mŒ maµ ja––Œ'ti icchati, 'mŒ maµ cha––Œ'ti saµkappeti, 'mŒ
maµ ja––Œ'ti vŒcaµ bhŒsati, 'mŒ maµ ja––Œ'ti kŒyena parakkamati, yŒ eva rèpŒ
mŒyŒ mŒyŒvitŒ accasarŒ va–canŒ nikati nikiraöŒ pariharaöaµ gèhanŒ parigèhanŒ
chŒdanŒ parichŒdanŒ anuttŒn´kammaµ anŒvikammaµ vocchŒdanŒ pŒpakiriyŒ, ayaµ
vuccati mŒyŒ. Yassa puggalassa ayaµ mŒyŒ appah´öŒ, ayaµ vuccati puggalo mŒyŒv´.
5. Katamo ca
puggalo ahiriko: kattha katamaµ ahirikaµ: yaµ na hir´yati hir´yitabbena, na
hir´yati pŒpakŒnaµ akusalŒnaµ dhammŒnaµ samŒpattiyŒ. Idaµ vuccati ahirikaµ,
iminŒ ahirikena samannŒgato puggalo ahiriko.
Katamo ca puggalo
anottapp´: tattha katamaµ anottappaµ: yaµ na ottappati ottappitabbena, na
ottappati pŒpakŒnaµ akusalŒnaµ dhammŒnaµ samŒpattiyŒ. Idaµ vuccati anottappaµ,
iminŒ anottappena samannŒgato puggalo anottapp´.
6. Katamo ca
puggalo dubbavo: tattha katamŒ dovacassatŒ: sahadhammike vuccamŒne dovacassŒyaµ
dovacassiyaµ dovacassatŒ vippaikèlagŒhitŒ vipaccanikasŒtatŒ anŒdariyaµ
anŒdariyatŒ agŒravatŒ appatissavatŒ. Ayaµ vuccati dovacassatŒ, tŒya samannŒgato
puggalo dubbavo.
[BJT Page 282]
[\x 282/]
Katamo ca puggalo
pŒpamitto: tattha katamŒ pŒpamittŒ: yo te puggalŒ assaddhŒ duss´lŒ appassutŒ
maccharino duppa––Œ, yŒ tesaµ sevanŒ nisevanŒ saµsevanŒ bhajanŒ nambhajanŒ
bhatti sambhatti taµsampavaºkatŒ. Ayaµ vuccati pŒpamittatŒ, imŒya pŒpamittatŒya
samannŒgato puggalo pŒpamitto.
7. Katamo ca
puggalo indriyesu aguttadvŒro: tattha katamŒ indriyesu aguttadvŒratŒ: idhekacco
cakkhunŒ rèpaµ disvŒ nimittaggŒh´ hoti anubya–janaggŒh´, yatvŒdhikaraöamenaµ
cakkhundriyaµ asaµvutaµ viharantaµ abhijjhŒ domanassŒ pŒpakŒ akusalŒ dhammŒ
anvŒssaveyyuµ tassa saµvarŒya na paipajjati na rakkhati cakkhundriyaµ,
cakkhundriyena saµvaraµ Œpajjati. Sotena saddaµ sutvŒ -pe ghŒnena gandhaµ
ghŒyitvŒjivhŒya rasaµ sŒyitvŒ- kŒyena phohabbaµ phusitvŒ- manasŒ dhammaµ
vi––Œya nimittaggŒh´ hoti anubya–janaggŒh´, yatvŒdhikaraöamenaµ manindriyaµ
asaµvutaµ viharantaµ, abhijjhŒ domanassŒ pŒpakŒ akusalŒ dhammŒ anvŒssaveyyuµ,
tassa saµvarŒya na paipajjati, na rakkhati manindriyaµ, manindriye [PTS Page
021] [\q 21/] na saµvaraµ Œpajjati. YŒ imesaµ channaµ indriyŒnaµ agutti agopanŒ
anŒrakkho asaµvaro. Ayaµ vuccati indriyesu aguttadvŒratŒ. ImŒya indriyesu
aguttadvŒratŒya samannŒgato puggalo indriyesu aguttadvŒro.
Katamo ca puggalo
bhojane amatta––è: tattha katamŒ bhojane amatta––utŒ: idhekacco puggalo
appaisaºkhŒ ayoniso ŒhŒraµ ŒhŒreti, davŒya madŒya maö¶anŒya vibhèsanŒya yŒ
tattha asantuhitŒ amatta––utŒ appaisaºkhŒ bhojane. Ayaµ vuccati bhojane
amatta––utŒ, imŒya bhojane amatta––utŒya samannŒgato puggalo bhojane amatta––è.
[BJT Page 284]
[\x 284/]
8. Katamo ca
puggalo muhassati: tattha katamŒ muhasaccaµ: yŒ asati ananussati appaissati
assati asaraöatŒ adhŒraöatŒ pilŒpanatŒ pammussanatŒ. Idaµ vuccati muhasaccaµ,
iminŒ muhasaccena samannŒgato puggalo muhassati.
Katamo ca puggalo
asampajŒno: tattha katamaµ asampaja––aµ: yaµ a––Œöaµ adassanaµ anabhisamayo
ananubodho asambodho appaivedho asaºgŒhanŒ apariyogŒhanŒ asamapekkhanŒ
apaccavekkhanŒ apaccakkhakammaµ dummejjhaµ bŒlyaµ asampaja––aµ moho pamoho
sammoho avijjŒ avijjogho avijjŒyogo avijjŒnusayo avijjŒpariyuhŒnaµ avijjŒlaºgi
moho akusalamèlaµ, idaµ vuccati asampaja––aµ. IminŒ asampaja––ena samannŒgato
puggalo asampajŒno.
9. Katamo ca
puggalo s´lavipanno: tattha katamŒ s´lavipatti kŒyiko v´tikkamo vŒcasiko
v´tikkamo kŒyikavŒcasiko v´tikkamo, ayaµ vuccati s´lavipatti, sabbampi duss´lyaµ
s´lavipatti. ImŒya s´lavipattiyŒ samannŒgato puggalo s´lavipanno.
Katamo ca puggalo
dihivipanno: tattha katamŒ dihivipatti: natthi dinnaµ natthi dihi natthi
hutaµ natthi sukaadukkaŒnaµ1 kammŒnaµ phalaµ vipŒko, natthi ayaµ [PTS Page
022] [\q 22/] loko, natthi paraloko, natthi mŒtŒ, natthi pitŒ, natthi sattŒ
opapŒtikŒ, natthi loke samaöabrŒhmaöŒ sammaggatŒ sammŒ paipannŒ ye ima–ca lokaµ
para–ca lokaµ sayaµ abhi––Œ sacchikatvŒ pavedent´ti yŒ evarèpŒ dihi
dihigataµ dihigahanaµ dihikantŒro dihivisèkŒyitaµ dihivipphanditaµ
dihisaµyojanaµ gŒho patihŒho abhinivoso paramŒso kummaggo micchŒpatho
micchattaµ titthŒyatanaµ vipariyesagŒho. Ayaµ vuccaci dihivipatti, sabbŒpi
micchŒdihi dihivipatti, imŒya dihivipattiyŒ samannŒgato puggalo
dihivipanno.
1. Sukata
dukkhatŒnaµ - s´mu.
[BJT Page 286]
[\x 286/]
10. Katamo ca
puggalo ajjhattasa––ojano: yassa puggalassa pa–corambhŒgiyŒni saµyojanŒni
appah´nŒni. Ayaµ vuccati puggalo ajjhattasa––ojano.
Katamo ca puggalo
bahiº sa––ojano: yassa puggalassa pa–cuddhambhŒgiyŒni saµyojanŒni appah´nŒni.
Ayaµ vuccati puggalo bahiºsa––ojano.
11. Katamo ca
puggalo akkodhano: tattha katamo kodho: yo kodhŒ kujjhanŒ kujjhitattaµ, doso
dussanŒ dussitattaµ, vyŒpatti vyŒpajjanŒ vyŒpajjitattaµ, virodho paivirodho
caö¶ikkaµ, asuropo anattamanatŒ cittassa, ayaµ vuccati kodho. Yassa puggalassa
ayaµ kodho pah´no, ayaµ vuccati puggalo akkodhano.
Katamo ca puggalo
anupanŒh´: tattha katamo upanŒho: pubbakŒlaµ kodho aparakŒlaµ upanŒho, yo
evarèpo upanŒho upanayhanŒ upanayhitattaµ ahapanŒ hapanŒ saö¶apanŒ
anusaµsandanŒ anuppabandhanŒ daÂh´kammaµ kodhassa, ayaµ vuccati upanŒho. Yassa
puggalassa ayaµ upanŒho pah´no, ayaµ vuccati puggalo anupanŒh´.
12. Katamo ca
puggalo amakkh´: tattha katamo makkho: yo makkho makkhiyanŒ makkh´yitattaµ
nihuriyaµ nihuriyakammaµ, ayaµ vuccati makkho. Yassa puggalassa ayaµ makkho
pah´no, ayaµ vuccati puggalo amakkh´.
Katamo ca puggalo
apalŒs´: tattha katamo palŒso: yo palŒso palŒsayanŒ palŒsŒyitattaµ palŒsŒhŒro
vivŒdahŒnaµ yugaggŒho appainissaggo, ayaµ vuccati paÂŒso. Yassa puggalassa
ayaµ paÂŒso pah´no, ayaµ vuccati puggalo apalŒs´.
[BJT Page 288]
[\x 288/]
[PTS Page 023]
[\q 23/]
13. Katamo ca
puggalo anissuk´: tattha katamŒ issŒ: yŒ paralŒbhasakkŒra garukŒra mŒnana
vandana pèjanŒsu issŒ issŒyanŒ issŒyitattaµ, usèyŒ usèyanŒ usèyitattaµ, ayaµ
vuccati issŒ. Yassa puggalassa ayaµ issŒ pah´nŒ, ayaµ vuccati puggalo anissuk´.
Katamo ca puggalo
amacchar´: tattha katamaµ macchariyaµ: pa–camacchariyŒni - ŒvŒsamacchariyaµ
kulamacchariyaµ lŒbhamacchariyaµ vaööamacchariyaµ dhammamacchariyaµ. Yaµ
evarèpaµ maccheraµ1 maccharŒyanŒ maccharŒyitattaµ, vevicchaµ kadariyaµ
kauka–cukatŒ aggahitattaµ cittassa. Idaµ vuccati macchariyaµ. Yassa puggalassa
idaµ macchariyaµ pah´naµ, ayaµ vuccati puggalo amacchar´.
14. Katamo ca
puggalo asaho: tattha katamaµ sŒheyyaµ: idhekacco puggalo saho hoti
parisaho, yaµ tattha sahaµ sahatŒ sŒheyyaµ kakkaratŒ kakkariyaµ
parikkhattatŒ parikkhattiyaµ, idaµ vuccati sŒheyaµ. Yassa puggalassa idaµ
sŒheyyaµ pah´naµ, ayaµ vuccati puggalo asaho.
Katamo ca puggalo
amŒyŒv´: tattha katamŒ mŒyŒ: idhekacco kŒyena duccaritaµ caritvŒ vŒcŒya
duccaritaµ caritvŒ manasŒ duccaritaµ caritvŒ tassa paicchŒdanahetu pŒpikaµ
icchaµ paöidahati 'mŒ maµ ja––Œ'ti icchati, 'mŒ maµ cha––Œ'ti saµkappeti, 'mŒ
maµ ja––Œ'ti vŒcaµ bhŒsati, 'mŒ maµ ja––Œ'ti kŒyena parakkamati, yŒ eva rèpŒ
mŒyŒ mŒyŒvitŒ accasarŒ va–canŒ nikati nikiraöŒ pariharaöaµ gèhanŒ parigèhanŒ
chŒdanŒ parichŒdanŒ anuttŒn´kammaµ anŒvikammaµ vocchŒdanŒ pŒpakiriyŒ, ayaµ
vuccati mŒyŒ. Yassa puggalassa ayaµ mŒyŒ ppah´öŒ, ayaµ vuccati puggalo amŒyŒv´.
1. Vacchariyaµ -
machasaµ.
[BJT Page 290]
[\x 290/]
15. Katamo ca
puggalo hirimŒ: tattha katamŒ hiri: [PTS Page 024] [\q 24/] yŒ hiri hir´yati
hir´yitabbena, hir´yati pŒpakŒnaµ akusalŒnaµ dhammŒnaµ samŒpattiyŒ, ayaµ vuccati
hiri, imŒya hiriyŒ samannŒgato puggalo hirimŒ.
Katamo ca puggalo
ottapp´: tattha katamaµ ottappaµ: yaµ ottappati ottappitabbena, ottappati
pŒpakŒnaµ akusalŒnaµ dhammŒnaµ samŒpattiyŒ, idaµ vuccati ottappaµ. IminŒ
ottappena samannŒgato puggalo ottapp´.
16. Katamo ca
puggalo suvaco: tattha katamŒ sovacassatŒ: sahadhammike vuccamŒne sovacassŒyaµ
sovacassiyaµ sovacassatŒ avippaikèlagŒhitŒ avipaccanikasŒtatŒ sagŒrŒvatŒ
sappatissavatŒ, ayaµ vuccati sovacassatŒ. ImŒya sovacassatŒya samannŒgato
puggalo suvaco.
Katamo ca puggalo
kalyŒöamitto: tattha katamŒ kalyŒöamittatŒ: ye te puggalŒ saddhŒ s´lavanto
bahussutŒ pa––Œvanto cŒgavanto yŒ tesaµ sevanŒ nisevanŒ saµsevanŒ bhajanŒ
sambhajanŒ bhatti sambhatti taµsampavaºkatŒ, ayaµ vuccati kalyŒöamittatŒ. ImŒya
kalyŒöamittatŒya samannŒgato puggalo kalyŒöamitto.
17. Katamo ca
puggalo indriyesu guttadvŒro: tattha katamŒ indriyesu guttadvŒratŒ: idhekacco
cakkhunŒ rèpaµ disvŒ na nimittaggŒh´ hoti nŒnubya–jajaggŒh´ yatvŒdhikaraöamenaµ
cakkhundriyaµ asaµvutaµ viharantaµ abhijjhŒ domanassŒ pŒpakŒ akusalŒ dhammŒ
anvŒssaveyyuµ, tassa saµvarŒya paipajjati, rakkhati cakkhundriyaµ, cakkhundriye
saµvaraµ Œpajjati. Sotena saddaµ sutvŒ-ghŒnena gandhaµ ghŒyitvŒ-jivhŒya rasaµ
sŒyitvŒ-kŒyena phohabbaµ phusitvŒ-manasŒ dhammaµ vi––Œya na nimittaggŒh´ hoti
nŒnubya–janaggŒh´. YatvŒdhikaraöamenaµ manindriyaµ asaµvutaµ viharantaµ
abhijjhŒdomanassŒ pŒpakŒ akusalŒ dhammŒ anvŒssaveyyuµ, tassa saµvarŒya
paipajjati rakkhati manindriyaµ, manindriye saµvaraµ Œpajjati. YŒ imesaµ
channaµ indriyŒnaµ gutti gopanŒ Œrakkho saµvaro, [PTS Page 025] [\q 25/] ayaµ
vuccati indriyesu guttadvŒratŒ. ImŒya indiyesu guttadvŒratŒya, samannŒgato
puggalo indriyesu guttadvŒro.
[BJT Page 292]
[\x 292/]
Katamo ca puggalo
bhojane matta––è: tattha katamŒ bhojane matta––utŒ: idhekacco puggalo paisaºkhŒ
yoniso ŒhŒraµ ŒhŒreti neva davŒya na madŒya na maö¶anŒya na vibhèsanŒya yŒvadeva
imassa kŒyassa hitiyŒ yŒpanŒya vihiµsèparatiyŒ brahmacariyŒnuggahŒya, iti
purŒöa–ca vedanaµ paihaºkhŒmi, nava–ca vedanaµ na uppŒdessŒmi, yŒtrŒ ca me
bhavissati anavajjatŒ ca phŒsuvihŒro cŒ'ti yŒ tattha santuhitŒ matta––utŒ
paisaºkhŒ bhojane, ayaµ vuccati bhojane matta––utŒ. ImŒya bhojane matta––utŒya
samannŒgato puggalo bhojane matta––è.
18. Katamo ca
puggalo upahitasati: tattha katamŒ sati: yŒ sati anussati paissati sati
saraöatŒ dhŒraöatŒ apilŒpanatŒ apammussanatŒ sati satindriyaµ sati balaµ
sammŒsati. Ayaµ vuccati sati. ImŒya satiyŒ samannŒgato puggalo upahisati.
Katamo ca puggalo
sampajŒno: tattha katamaµ sampaja––aµ: yŒ pa––Œ pajŒnanŒ vicayo pavicayo
dhammavicayo sallakkhanŒ upalakkhanŒ paccupalakkhanŒ paö¶iccaµ kosallaµ nepu––aµ
vebhavyŒ cintŒ upaparikkhŒ bhèr´ medhŒ parinŒyikŒ vipassanŒ sampaja––aµ patodo
pa––Œ pa––indriyaµ pa––Œbalaµ pa––Œsatthaµ pa––ŒpŒsŒdo pa––ŒŒloko pa––ŒobhŒso
pa––Œpajjoto pa––Œratanaµ amoho dhammavicayo sammŒdihi, idaµ vuccati
sampaja––aµ. IminŒ sampaja––ena samannŒgato puggalo sampajŒno.
19. Katamo ca
puggalo s´lasampanno: tattha katamŒ s´lasampadŒ: kŒyiko av´tikkamo vŒcasiko
av´tikkamo kŒyikavŒcasiko av´tikkamo, ayaµ vuccati s´lasampadŒ, sabbo'pi
s´lasaµvaro s´lasampadŒ imŒya s´lasampadŒya samannŒgato puggalo s´lasampanno.
[BJT Page 294]
[\x 294/]
Katamo ca puggalo
dihisampanno: [PTS Page 026] [\q 26/] tattha katamŒ dihisampadŒ atthi
dinnaµ, atthi yihaµ, atthi hutaµ, atthi sukaadukkaŒnaµ kammŒnaµ phalaµ
vipŒko, atthi ayaµ loko, atthi paro loko, atthi mŒtŒ, atthi pitŒ, atthi sattŒ
opapŒtikŒ, atthi loke samaöabrŒhmaöŒ sammaggatŒ sammŒpaipannŒ, ye ima–ca lokaµ
para–ca lokaµ sayaµ abhi––Œ sacchikatvŒ pavedent´'ti. YŒ evarèpŒ pa––Œ pajŒnanŒ
-pe amoho dhammavicayo sammŒdihi ayaµ vuccati dihisampadŒ, sabbŒ'pi
sammŒdihi dihisampadŒ imŒyadihisampadŒya samannŒgato puggalo
dihisampanno.
20. Katame dve
puggalŒ dullabhŒ 'lokasmiµ: yo ca pubbakŒr´ yo ca kata––è kataved´. Ime dve
puggalŒ lokasmiµ.
21. Katame dve
puggalŒ dutappayŒ? Yo ca laddhaµ laddhaµ nikkhipati, 1 yo ca laddhaµ laddhaµ
vissajjeti, ime dve puggalŒ duttappayŒ.
22. Katame dve
puggalŒ sutappayŒ: yo ca laddhaµ laddhaµ na nikkhipati, yo ca laddhaµ laddhaµ na
vissajjeti, ime dve puggalŒ sutappayŒ.
23. Katamesaµ
dvinnaµ puggalŒnaµ ŒsavŒ va¶¶hanti: yo ca na kukkuccŒyitabbaµ kukkuccŒyati, yo
ca kukkuccŒyitabbaµ na kukkuccŒyati, imesaµ dvinnaµ puggalŒnaµ ŒsavŒ va¶¶hanti.
24. Katamesaµ
dvinnaµ puggalŒnaµ ŒsavŒ na va¶¶hanti: yo ca na kukkuccŒyitabbaµ na
kukkuccŒyati, yo ca kukkuccŒyitabbaµ kukkuccŒyati, imesaµ dvinnaµ puggalŒnaµ
ŒsavŒ na va¶¶hanti.
1. Nikkhapati -
s´mu.
[BJT Page 296]
[\x 296/]
25. Katamo ca
puggalo h´nŒdhimutto: idhe'kacco puggalo duss´lo hoti pŒpadhammo, so a––aµ
duss´laµ pŒpadhammaµ sevati bhajati payirupŒsati, ayaµ vuccati puggalo
h´nŒdhimutto.
Katamo ca puggalo
paö´tŒdhimutto: idhe'kacco puggalo s´lavŒ hoti kalyŒöadhammo, so a––aµ
s´lavantaµ kalyŒöadhammaµ sevati bhajati payirupŒsati, ayaµ vuccati puggalo
paö´tŒdhimutto.
[PTS Page 027]
[\q 27/]
26. Katamo ca
puggalo titto: paccekabuddho1 ye ca tathŒgatasŒvakŒ arahanto tittŒ.
SammŒsambuddho titto ca tappetŒ ca. Ayaµ vuccati puggalo titto.
Dukaniddeso
nihito.
1.
Paccekasambuddho-machasaµ.
[BJT Page 298 [\x 298/] 3.]
Tika niddeso
1. Katamo ca
puggalo nirŒso: idhe'kacce puggalo duss´lo hoti pŒpadhammo asuci
saµkassarasamŒcŒro paicchannakammanto assamaöo samaöapai––o abrahmacŒr´
brahmacŒr´pai––o antopèti avassuto kasamabujŒto. So suöŒti itthannŒmo kira
bhikkhu ŒsavŒnaµ khayŒ anŒsavaµ cetovimuttiµ pa––Œvimuttiµ dihevadhamme khayŒ
anŒsavaµ cetovimuttiµ pa––Œvimuttiµ dihevadhamme sayaµ abhi––Œ sacchikatvŒ
upasampajja viharat´'ti. Tassa na evaµ hoti: 'kudassu nŒma ahampi ŒsavŒnaµ khayŒ
anŒsavaµ cetovimuttiµ pa––Œvimuttiµ dihevadhamme sayaµ abhi––Œ sacchikatvŒ
upasampajja viharissŒm´'ti, ayaµ vuccati puggalo nirŒso.
Katamo ca puggalo
Œsaµso: idhe'kacco puggalo s´lavŒ hoti kalyŒöadhammo, so suöŒti 'itthannŒmo kira
bhikkhu ŒsavŒnaµ khayŒ anŒsavaµ cetovimrattiµ pa––Œvimuttiµ diheva dhamme
sayaµ abhi––Œ sacchikatvŒ upasampajja viharat´'ti. Tassa evaµ hoti 'kudassu nŒma
ahampi ŒsavŒnaµ khayŒ anŒsavaµ cetovimuttiµ pa––Œvimuttiµ diheva dhamme sayaµ
abhi––Œ sacchikatvŒ upasampajja viharissŒm´'ti, ayaµ vuccati puggalo Œsaµso.
Katamo ca puggalo
vigatŒso: idhe'kacco puggalo ŒsavŒnaµ khayŒ anŒsavaµ cetovimuttiµ pa––Œvimuttiµ
dihevadhamme sayaµ abhi––ŒsacchikatvŒ upasampajja viharati. So suöŒti
'itthannŒmo kira bhikkhu ŒsavŒnaµ khayŒ anŒsavaµ cetovimuttiµ pa––Œvimuttiµ
dihevadhamme sayaµ abhi––ŒsacchikatvŒ upasampajja viharat´'ti tassa naha evaµ
hoti. 'Kudassu nŒma ahampi ŒsavŒnaµ khayŒ anŒsavaµ cetovimuttiµ pa––Œvimuttiµ
diheva dhamme sayaµ abhi––Œ sacchikatvŒ upasampajja viharissŒm´'ti. Taµ
kisasahetu: yŒhi'ssa pubbe avimuttassa vimuttŒsŒ sŒssa1. PaippassaddhŒ, ayaµ
vuccati puggalo vigatŒso.
1. SŒ - machasaµ.
[BJT Page 300]
[\x 300/]
2. Tattha katame
tayo gilŒnèpamŒ puggalŒ tayo gilŒnŒidhe'kaccogilŒno labhanto vŒ sappŒyŒni [PTS
Page 028] [\q 28/] bhojanŒni, alabhanto vŒ sappŒyŒni bhojanŒni, labhanto vŒ
sappŒyŒni bhesajjŒni alabhanto vŒ sappŒyŒni bhesajjŒni, labhanto vŒ patirèpaµ
upahŒkaµ alabhanto vŒ patirèpaµ upahŒkaµ, neva vuhŒti tamhŒ ŒbŒdhŒ, idha
pana ekacco gilŒno labhanto vŒ sappŒyŒni bhojanŒni, alabhanto vŒ sappŒyŒni
bhojanŒni, labhanto vŒ sappŒyŒni bhesajjŒni, alabhanto vŒ sappŒyŒni bhesajjŒni,
labhanto vŒ patirèpaµ upahŒkaµ alabhanto vŒ patirèpaµ upahŒkaµ vuhŒti
tamhŒ ŒbŒdhŒ. Idha pana ekacco gilŒno labhantova sappŒyŒni bhojanŒni no
alabhanto, labhantova sappŒyŒni bhesajjŒni no alabhanto, labhantova patirèpaµ
upahŒkaµ no alabhanto, vuhŒti tamhŒ ŒbŒdhŒ. Tatra svŒyaµ gilŒno labhantova
sappŒyŒni bhojanŒni no alabhanto, labhantova sappŒyŒni bhesajjŒni no alabhanto,
labhantova patirèpaµ upahŒkaµ no alabhanto vuhŒti tamhŒ ŒbŒdhŒ. Imaµ gilŒnaµ
paicca gilŒnabhattaµ anu––ataµ, gilŒnabhesajjaµ anu––ataµ, gilŒnupahŒko
anu––Œto, ima–ca pana gilŒnaµ paicca a––e'pi gilŒnŒ upahŒtabbŒ.
Evameva1 tayo
gilŒnèpamŒ puggalŒ santo saµvijjamŒnŒ lokasmiµ katame tayo: idhe'kacco puggalo
labhanto vŒ tathŒgataµ dassanŒya, alabhanto vŒ tathŒgataµ dassanŒya, labhanto vŒ
tathŒgatappaveditaµ dhammavinayaµ savanŒya, alabhanto vŒ tathŒgatappaveditaµ
dhammavinayaµ savanŒya, neva okkamati niyŒmaµ kusalesu dhammesu sammattaµ. Idha
pana ekacco pugagalo labhanto vŒ tathŒgataµ dassanŒya alabhanto vŒ tathŒgataµ
dassanŒya, labhanto vŒ tathŒgatappaveditaµ dhammavinayaµ savanŒya, alabhanto vŒ
tathŒgatappaveditaµ dhammavinayaµ savanŒya. Okkamati niyŒmaµ kusalesu dhammesu
sammattaµ. Idha pana ekacco puggalo labhantova tathŒgataµ dassanŒya no
alabhanto, labhantova tathŒgatappaveditaµ dhammavinayaµ savanŒya no alabhanto,
okkamati niyŒmaµ kusalesu dhammesu sammattaµ. Tatra svŒyaµ puggalo labhantova
tathŒgataµ dassanŒya no alabhanto, labhantova tathŒgatappaveditaµ dhammavinayaµ
savanŒya no alabhanto okkamati niyŒmaµ kusalesu dhammesu sammattaµ. Imaµ
puggalaµ paicca bhagavatŒ dhammadesanŒ anu––ŒtŒ, ima–ca pana puggalaµ paicca
[PTS Page 029] [\q 29/] a––esampi dhammo desetabbo. Ime tayo gilŒnèpamŒ puggalŒ
santo saµvijjamŒnŒ lokasmiµ.
1. Evamevaµ -
machasaµ.
[BJT Page 302]
[\x 302/]
3. Katamo ca
puggalo kŒyasakkh´: idhe'kacco puggalo ahav´mokkhe kŒyena phassitvŒ1 viharati,
pa––Œya cassa disvŒ ekacce ŒsavŒ parikkh´öŒ honti. Ayaµ vuccati puggalo
kŒyasakkhi.
Katamo ca puggalo
dihappatto: idhe'kacco puggalo idaµ dukkhanti yathŒbhètaµ pajŒnŒti, ayaµ
dukkhasamudayoti yathŒbhètaµ pajŒnŒti, ayaµ dukkhanirodhoti yathŒbhètaµ
pajŒnŒti, ayaµ dukkhanirodhagŒmin´ paipadŒti yathŒbhètaµ pajŒnŒti,
tathŒgatappaveditŒ cassa dhammŒ pa––Œya vodihŒ honti vocaritŒ pa––Œya cassa
disvŒ ekacce ŒsavŒ parikkh´öŒ honti. Ayaµ vuccati puggalo dihappatto.
Katamo ca puggalo
saddhŒvimutto: idhe'kacco puggalo idaµ dukkhanti yathŒbhètaµ pajŒnŒti -pe-
tathŒgatappaveditŒ cassa dhammŒ pa––Œya vodihŒ honti vocaritŒ, pa––Œya cassa
disvŒ ekacce ŒsavŒ parikkh´öŒ honti. No ca kho yathŒ
dihappattassa. Ayaµ vuccati puggalo saddhŒvimutto.