Sārattha dīpikā
Nāma
Rasavāhinī ṭīkā.

Namo tassa bhagavato arahato sammā sambuddhassa.

Satthuppasatthacaraṇaṃ saraṇaṃ janātaṃ
Brahmādimoli maṇi raṃsi samāvahanta,
Paṅkerubhāga mudukomala cāru vaṇṇaṃ
Vandāmi cakka varalakkhaṇa mādadhinanata.

Tattha 'satthū'ti sadevake loke sāsakassa anusāsakassa bhagavato. 'Pasattha'nti devamanussehi pasaṃsitaṃ. 'Caraṇa'nti pādayayayugalaṃ. 'Saraṇa'nti saraṇabhutaṃ. 'Janāna'ntikilesajananatthena janānaṃ, sakala sampattiyā brūhitoti brahmā, brahmā ādi yesante brahmādayo, tesaṃ moli (makuṭo) brahmādimoli, brahmādimolasu ciṇhito maṇi brahmādimolimaṇi, brahmādimolimaṇīnaṃ raṃsi brahmādimolimaṇiraṃsi, brahmādimolimaṇiraṃsiyo samāvahatīti brahmādimolimaṇiraṃsisamāvahaṃ. 'Paṅkeruha'nti padumaṃ tassa padumassa. 'Cāruvaṇṇa'nti atīva mudu bhutaṃ komala pattacāravaṇṇaṃ. 'Cakkavaralakkhaṇamādadhāna'nti ekekasmiṃ pādatala majjhe sahassāra sanemika sanābhikasabbākāraparipuṇṇa varacakkalakkhaṇasannihitaṃ taṃ evaṃ bhutaṃ satthucaraṇaṃ vandamī'ti sambandho. Tadanantaraṃ dhammaratanapaṇāmaṃ dassento āha.
[SL Page 002] [\x 2/]

Siddhaṃ jinena cīrakāla matanditena
Yaṃ bhāvato samadhigacchati khemamaggaṃ,
Yaṃ kapparukkha rucidāna maṇiva bhāti
Taṃ dhammamaggamasamaṃ paṇamāmi niccanti. *
Tattha'siddha'nti ettha siddhasaddo tividhattho niccanipphantapasiddhavasena, siddhamākāsaṃ siddhamamataṃ siddho kocisappurisoccādisuviya; idhapana nipphannattho, sijjhatīti siddho nipphajjatīti attho. 'Jinetā'ti sabbaññänā. 'Atanditetā'ti atandībhutena. 'Yaṃ'ti yaṃdhammaṃ. 'Bhāvako'ti sambhāvako puggalo khemamaggaṃ samadhigacchatītiyojanā. 'Yaṃkapparukkharucidāna maṇiva bhātī'ti yo dhammo kapparukkho iva tathārucidānasmatthamaṇi ivaca bhāti virocati. 'Taṃ dhammamagga'nti taṃ aggaṃ dhammaṃ. 'Asama'nti kenaci asadisaṃ niccaṃ paṇamāma'ti yojanā. Idāni saṃgharatana paṇāmaṃ dassento āha.

Santindriyaṃ sugata sūnuvaraṃ visuddhaṃ
Yaṃ dakkhiṇeyyamatadaṃ suvi puññakhettaṃ,
Tāṇesitaṃ saraṇamujjhita sabbadukkhaṃ
Vandāmi saṅghamanaghaṃ sirasā mahagghanti.

Tattha'santindriya'nti santaṃ smitaṃ cakkhādipañcindriyametassāti santīndriyo taṃ. 'Sugatasūnuvara'nti sugatassa varaputtabhutaṃ, ettha hi sūnusaddoputta parīyāyo "gataṃ munindorasasūnutaṃnutaṃ" viyaca sugatassa sūnuno'ti ādisu viyaca. 'Dakkhiṇeyyamatada'nti dakkhiṇeyayyaṃ amatadantī chedo, dakkhiṇeyyanti varadakkhiṇeyyaṃ tenāha āhuṇeyyopāhuṇeyyo dakkhiṇeyyo ñjali karaṇiyyo'ti, sucinti vattabbe chandānurakkhaṇatthaṃ anunāsikalopo. 'Tāṇsīne'nti tāṇaṃ lenaṃ parāyaṇaṃ esīnaṃgavesīnaṃ sattānaṃ. 'Saraṇa'nti saraṇabhutaṃ. 'Jjhitasabbadukkha'nti sabbaṃ aapāyadukkhaṃ vaṭṭadukkho taṃ saṃghaṃ. 'Anagha'nti aghassa dukkhassa abhāvāanaghaṃ. 'Mahaggha'nti mahaggha maṇisadisaṃ. Tadanantaraṃ nāṇattikaṃ pubbapañcakaṃ dassento āha.
---------------------------------------
* Assaṃ gāthāyaṃ 'yaṃbhāvako' yaṃkapparukkha iccādisu 'yobhāvito' yokapparukkha, iccādivasena katthaci dissati.

[SL Page 003] [\x 3/]

Yaṃ pattamettha ratanattaya thomaneta
Puññena tena duritaṃ sakalaṃ panujja,
Cakkhāmahaṃ sumadhuraṃ rasavāniṃ taṃ
Bho bho sunantu sujanāhi mudāvha sā.
Tattha tatthupapannāni vatthuti arahā pure
Abhāsuṃ dīpabhāsāya ṭhapesuṃ taṃ purātanā.
Mahāvihāre taṅgutta vaṅkapariveṇa vāsiko,
Raṭṭhapāloti nāmena silāñcāraguṇākaro.
Hitāya parivattesi pajātaṃ pāli bhāsato,
Punaruttādidosehi tamāsi sabbamākulaṃ,
Anākulaṃ karissāmi taṃ suṇātha samāhitā.
Vītarāgā pure vo'cuṃ yasmā tasmā hi bhāsitaṃ,
Etamā daraṇī yaṃ hi sādhu sādhūhi sabbadā'ti.

Tatrā'yaṃ yojanā, ettha etissaṃ mahāratanattayathomanena yaṃ puññaṃ pattaṃ 'tena puññena' tena puññābhisandena sakalaṃ nikhilaṃ 'duritaṃ panujja' manasi ujjhāna samatthattena duritantiladdhavohāraṃ antarāyaṃ dūrībhūtaṃ katvā taṃ sumadhuraṃ dhammamadhuraṃ aattha madhuravantaṃrasavāhinippakaraṇaṃ vakkāmi bho bho tumhe rasavāhiniṃ suṇantu, rasavāhisī'sujānābhimudāvahā, sappurisānaṃ abhimudaṃ pītipāmojjaṃāvahā, dhammarasaṃ attharasaṃ āvahati etthā'ti rasavāhinī, dhammaraso'ti pāli dhammaraso, ttharaso nāma tassaṭṭha kathāraso, kusalā vā dhammā dhammaraso tesaṃ vipāko attharaso ubhopetesabbarasānaṃ pavarā uttamā, tenāha bhagavā, "sabbaṃ rasaṃdhamma raso jinātī"ti ādī, tadubhayaṃ rasaṃvahati ettha etissā'ti rasavāhinī nāma-tadanantara gāthāsu. Tattheccādisutattha tattha ṭhāne uppannāni vatthuni pure arahaṃ dīpabhāsāya abhāsunti sambandho. Ṭhapesunti paṭṭhapesuṃ niṭṭhapesuṃ, tantivatthuṃ, mahāvihāre vuttaṃ taṃ guttantipāṭho, taṃ vatthuṃ guttaṃ gopitaṃ rakkhitanti attho. 'Vaṅkapapariveṇavāsiko'tievannāmake pariveṇe vāsido. 'Sīlācāraguṇākaro'ti sīlācārādīnaṃ guṇānaṃ ākaro pabhavaṭṭhānabhuto. 'Parivattesī'tipālibhāsato parivattesipajānaṃ, bhikkhujanānaṃ hitatthāyati ajjhāhāro. 'Pālibhāsato'ti magadha bhāsāya. 'Punaruttādidosehi'ti abyāpitā tibyāpita punaruttādi dosehi taṃ sabbaṃ pubbe kataṃ ākulaṃ hutvā ṭhitaṃ ahaṃ tehi dosehi. Anākulaṃ karissāmī'ti yojanā. 'Samāhitā'ti

[SL Page 004] [\x 4/]

Samāhitacintā ekaggacittā, 'vitarāgā'ti arahanto. 'Etamādaraṇīyaṃhi sādhusādhūhi sabbadā'ti niccaṃ etaṃ rasavāhinippakaraṇaṃ sādhukaṃ sādhūhi sappurisehisabbadā ādaraṇīyaṃ hoti.

Idāni tattha tatthūpapannānaṃ vatthunaṃ ādito paṭṭhāya uppattiṃ dassento tattha tesanti ādimāha. 'Tatthā'ti tassaṃ vuccamānarasavāhiniyaṃ. 'Tesaṃ vatthūna'ntitesaṃ tesaṃ vatthūnidvidhā bhavantī'ti jambudīpe sīhaladīpevāti dvidhābhavanti. 'Tatthā'ti tāsu dvīsu uppattīsu. 'Jambudīpe tāḷīsā'tijambudīpe tesaṃ tesaṃ katakammānaṃ vasena tā tā vatthuppattī ca tuvaggasaṅgahītā cattāḷīsavatthuppattiyo honti. 'Sihaladīpetesaṭṭhi'ti sīhaladīpai tesaṃ tesaṃ katakammānaṃ vasena tā tā vatthuppattiyo sabbattha sagahītā tesaṭṭhi vatthuppattiyo hontī, ubhayaṃ sampiṇḍetvā danavaggettha saṃgahā satavatthuhi maṇḍitā rasavāhinī nāmesā satavatthutīpi vuccatī'ti; tattha jambudīpuppattivatthūni tāva kathiyante. 'Jambudīpo'ti vettha pana sinerupabbata rājassadakkhiṇadisābhāge dasasahassayojanavitthārosabbabuddhānaṃ ceva cakkavattīnaṃ ca nivutthagabbhabhūto niccaṃ ekasatarājani vāsabhuto bodhirukkharatanapallaṅkenupasobhati eso jambudīpo nāma, tasmiṃjambudīpe tattha tattha gaṇanaṃ katvā idaṃ nāma phalaṃ paccanubhotī'ti ayamuppatti jambudīpuppattī'ti veditabbā, tassā ca vatthubhutāni pure vītarāgehi ṭhapitāni geyyabhutāni aakkharāvalipatimaṇḍitāni vacanānī jambudīpuppattivatthuni nāma, tatrāpi cattāḷīvatthuni, vaggesu dhammasoṇḍakavaggādi. Vatthusu dhammasoṇḍakavatthuādi, tasmiṃ ādibhute dhammasoṇḍakavatthumhiyaṃ yojanā veditabbā. 'Dānādayo'ti ādisaddena sīlabhāvanāpattidānānumodanāveyyāvaccāpa cāya nadesanāsavaṇadiṭṭhujju kammāniceva saṃgaṇhāti. 'Masakkasāre viyā'ti masakkasāraṃ nāma indanagaraṃ tasmiṃ viya. 'Rājattamiddhe'ti ettha iddheti rājiddhiyā iddhesamiddhe makāro padasandhikaro rājiddhīsiddhetipi pāṭho. 'Puramuttamamhī' tipure uttamamhītī chedo ekārassa akāraṃkatvā niggahītāga maṃcapuramuttamamhīti vuttaṃ. 'Hārī'ti manohārī. 'Nayanussavetā'tinayanassa ussavabhutena chanabhutena, sesesupi esevanayo. 'Sivamādadhāna'nti nibbāṇavahaṃ. 'Dhāmapatī'ntī meghapatinā, vināsaddayāge nisskaike upayogavacanaṃ, vināmātujaṃ mātujena vāccādisu viya. 'Nisānātha'nti candena. 'Dāṭhā'ti dāṭhāhi. 'Kallolamālīya'nti kallolamālī ayaṃ 'vināvela'nti mariyādāya tīreni

[SL Page 005] [\x 5/]

Vā vinā, 'sumaṇḍito'ti suṭṭhumaṇḍitapasādhito. 'Kapaṭo'ti kucelo dunni vatthavasano,kupaṭoti vā pāṭho, jinnapaṭavasano'ti attho. 'Tisampada'nti manussasagganibbāṇasaṅkhātaṃ tisampadaṃ. 'Rājatta'nti rājabhavaṃ. 'Lolatā'ti soṇḍakabhāvo. 'Suhīma'nti suṭṭhubhayānakaṃ. 'Añjanakūṭavaṇṇa'ntī añjanapabbatasikharavaṇṇaṃ. 'Dittaggisaṃkāsavisālanetta'nti pajjalitaggisadisa visālanettadvayavantaṃ. 'Cipiṭagganāya'nti cipiṭāviya khīṇanāsaggaṃ. 'Gajjitahīmaghosa'nti meghagajjitasadisahesmaghosaṃ. 'Karoruha'ntinakhaṃ. 'Visāladhotātakhaggahattha'nti visālenadhotena āyatena khaggenayuttahatthena samantāgataṃ. 'Gadayudhetaṅkitamaññabāhu'nti gadāyudhenalakkhitavikārabāhuṃ.'Daṭṭhoṭṭhahīma'nti bhsmaia daṭṭhādharaṃ. 'Savalīlalāṭa'nti valisahitanalāṭaṃ. 'Vanantarasmi'nti pabbantare. 'Karomi kiṃ dehamimaṃ ṭhapetvā'ti aahaṃ imaṃ mama dehaṃ ṭhapetvā kiṃ karoma aññaṃ dhanadhaññaṃ natthi idaṃdehaṃṭhapetvā kiṃ dassāmi mama dehameva dassāmī'ti adhippāyo. 'Karomaha'nti karomiahaṃ. 'Accanīya'nti pariccajanīyaṃ. 'Pabhavāmī'ti pahomi. 'Dubbandhiyā'ti gīvaṃ dubbandhitvā matāya. 'Duggavisādanto'ti anariyena visakhādanne-avasānagāthāyaṃ, amho santo amitasiriṃ vāpi jīvitaṃ vāpi na sukhaṃnapekkhā tamariyapasatthaṃ dhammaṃ eva ācaranti, iha loke tumhādisānaṃ tanutaravibhāvānaṃ appamāyūnaṃ ko kusalapamādoatthinū'ti attho. Ayaṃ gāthā māliṇīnāma.

Nanamayayayutāyaṃ mālinī bhogisīhi.

Dhammasoṇḍaka vatthuṃ paṭhamaṃ.
---------

Dutiye 'pītivāca'nti attamanajaṃ vācaṃ. 'Udāhari'ti paccūdābhāsi. 'Patāpavā'ti kilesārayo tapanasīlo. 'Vasī'ti pañcavasīhivasī bhuto. 'Pādapa'nti pupphitalatāyāliṃgitāhīsākhāhi saha āmodakaraṃ. 'Chappadālīnisevita'nti chappadehi ruditagītehi sañcāritaṃ sampattālinisevitantipi pāṭho soyevattho. 'Jalāsaya'nti saraṃ. 'Āsārasāradhārāhī nijjharāsatasaṃkula'nti ghanaghanadhārāhi sampuṇṇanijjharasatehiākulaṃ. 'Sikatātala'ntiselamayatalaṃ. 'Nicchara'nti migavaṭṭhānaṃ. 'Sabāṇo'ti kaṇḍasahito. 'Sasarāsato'ti kaṇḍasarasahito. 'Sāle'ti visāle. 'Udite kule'ti

[SL Page 006] [\x 6/]

Ucce ñātekule. 'Karamukkhippā'tikarappadhānaṃ katvā. 'Mama hīra'nti mama vacanaṃ-avasāna gāthāyaṃ. 'Tanutarakāla'nti ittarakālaṃ. 'Kusīta'nti ālasiyaṃ. 'Dullabhassā'ti dullabhassa bhagavato; ayaṃ gāthā māliṇī nāma.

Tanamayayayutāyaṃ mālinī bhogisīhī.

Migaḷuddakassa vatthuṃ dutiyaṃ.
---------

Tataye 'mahānidāgho'ti vahāuṇhaparilābho. Vāpi nāma saya jātassaro, pokkharaṇi nāma katasaro, girikandaro nāma girigabbharo, nijjharo nāma pabbatapapāto. 'Pūtipādape'ti pūtibhāvena susirībhute ekasmiṃ mahārukkhe. 'Narakāṭāṭe'ti jinnapapātāvāṭe. 'Vivekaṃ laddhāvā'ti vivekaṃ ekekārahabhāvaṃ labhitvāva. 'Attaṃ vijahantī'ti sampattattabhāvaṃ jahanti taruṇamānavakādi bhāvaṃ pāpuṇanti. Gāthāsu yathā nimbā maidhurodakasiñcanā saṃvaḍḍhito madhuraṃ na yātevabhīyyo somattāya kasāyameva parivaḍḍheti. 'Khalū'ti ekantena, attanā kato aggi sītalaṃ nadadeathakhe uṇhameva. 'Nāmitto labhate sukha'nti amitto kiṃci sukhaṃ nalabhate. 'Udakappasatenā'ti pasatamattena udakena. 'Paharitvā'ti paridhovitvā. 'Navakammenā'ti attano navakammakaraṇena. 'Evampīdiso'ti evampi īdisoti chedo. 'Narādhamo'ti nihīnamanusso, akasmā iccādisu panadeva yesaṃ tumhe mama upakāraṃ akatthāti na kuppanti nimittato pasidanti asādhūnaṃ avijānantānaṃ bālānaṃ etaṃ sīlaṃ esā pakati hoti-avasānagāthāyaṃ. 'Bho'iti vuttākārena, sukhamhā vā ṅgato vā dhanamhāvā patītā cutāpi mittā sakhānaṃ paramatarapatiṭṭhā yasmā honti virahitasakhīnaṃ yasmāvuddhi natthi tasmā tumhe mittavanto hutvā mahantaṃ kusaladhammaṃcīnāthāti; ayaṃ gāthā māliṇī nāma.

Nanamayayayutāya mālinībhogisīhi.

Tiṇṇaṃ janānaṃ vatthuṃ tatīyaṃ.
---------
Catutthe'kevalaṃ vittavināsāya bhavatī'ti kevalameva patikulavantiyā vināsāya bhavatī. 'Nidahitu'nti nidhetuṃ. 'Catuddisāyātajinatrajāta'nti catuhi disāhi gatānaṃ bhikkhūnaṃ. 'Āpānabhūta'nti mahāmaggapasse ṭhapita udapānasadisaṃgataṃ. 'Devaddumovā'ti

[SL Page 007] [\x 7/]

Kapparukkho viya. 'Pupphupahārādivitānalaṅkatā'ti pupphahatthakādinā ceva setañcelavitānena ca alaṅkatā. 'Padīpapaññattasubhāsanāvalī'ti padīpa iti vibhattikaniddeso padipenetyattho, paññattasubhāsanāvalī dānasālātiyojanā. 'Sukhāsanāsīnavasīhilaṃkatā'tī subasamphasse mudupaccattharaṇeāsane āsīnavasīhi āsanapantīhi alaṃkatā, dānasālātissa visesanaṃ. 'Tassāsi'ti tassā āsi. 'Tasmi'ntitasmiṃ nagare. 'Suvipuññacittā'ti sucisusaññatavittā. 'Buddhenināmā'ti evannāmikā upāsikā. 'Guṇaggā'ti sīlādiguṇenaaggā. 'Pubbantā'tipubbadisato. 'Aparanta'nti pacchimadisaṃ. 'Soṇṇamālāhī'ti suvaṇṇamālāhi. 'Pāṭalīputtanagaropavane'ti pāṭalīputtanagarassa upavanedakkhiṇapacchimadisābhāgetiattho. 'Najahantī'ti na papajahanti ayameva vā pāṭho-avasānagāthāyaṃ. 'Katvā'ti vattabbe chandānurakkhaṇatthaṃ katvasaggaṃ vajantī'ti vuttaṃ. 'Kathamupekkhā'ti kathaṃ upekkhā. 'Dānamānādikamme'ti dānasīlabhāvanāpūjādikamme; ayaṃ gāthā māliṇi nāma.

Nanamayayayutāyaṃ mālinī bhogisīhi.

Buddheniyā vatthuṃ catutthaṃ.
---------
Pañcame 'ratanattayamantānubhāvapāsena baddho'ti namo buddhassāti vacanasaṅkhātaratanattayamantānubhāvapāsena baddhosmi, gāthāsu tassa iccādigāthāyampana dullabhaṃ sabbasampattidāyakaṃ buddhavacanaṃ yassa mukhe sadā vattati taṃ tassa mukhaṃ mukhaṃ nāma. 'Maṇikāmado'ti kāmadado maṇī. 'Evaṃ vidhorago'ti evaṃ vidhovisaurago. 'Mahagghaṃ bahala'nti anaghaṃ iti avhātabbaṃ-avasāna gāthāyayaṃ. Aaviditasatto 'dhanavisesaṃ' suvaṇṇapupphattaya saṅkhātaṃ dhanavisesaṃ. 'Yassā'ti yassa sammāsambuddhassa. 'Nāmappakāsā'ti nayo'ti vidito jananikāyoti parivattetabbo. 'Nalapatī'ti vattuṃ nalabhati. 'Jinanāmaṃ'tibuddho bhagavātyādikaṃ jinassa nāmaṃ aayaṃ gāthā māliṇī nāma.

Nanamayayayutāyaṃ mālinī bhogisīhi.

Higuṇḍhikassa vatthuṃ pañcamaṃ.
---------

[SL Page 008] [\x 8/]

Chaṭṭhe 'jeṭṭhaka'nti jeṭṭhaputtaṃ. 'Nicchanto'ti na icchanto. 'Puṇḍarīkādisambhava'nti ettha puṇḍarīkasaddovyagghasaddapariyāyo vuttaṃhibhidhānappadipikāyaṃ, "byagghotu puṇḍarīkothā"ti * 'yamātapaggi vātādi udakāsani sambhava'nti 1 cettha ātapo ca aggicavātoca iccādīhi ca udaka asanipātehi ca sambhavaṃupaddavajātanti attho. Ātapoti suriyātapo aggītidavadāhādī, vātoti sarīrajādibhedo, udakanti mahogho, asanīti gaggarādinavavidhāsaniyo. 'Pajjarādīhi'ti pahārena jarā pajjarā pahārajarāgā, te ādaiyo yesante pajjarādayo tehani. 'Visamotuhi sambhava'nti vīsamehi utuhi sambhavaṃ. 'Antakenā'ti mārasattunā. 'Taṃ vupasametu'nti taṃ lobhaṃ upasamaṃkātuṃ. 'Pāralokikā'ti paralokatthā. 'Kāmatdhattā'ti kāmenaandhattā. 'Sarantāna'ntī sarantānaṃ sappurisānaṃ. 'Sodari'nti bhaginiṃ. 'Vibhāventī'ti bhāvanāvasena cintenti, icchitadāyino devātiminā sambandhīyati 2-avasāna gāthāyaṃ, 'khaṇamapi manasevaṃ devadevaṃsarantā'ti īdisaṃapi guṇavantaṃ devadevaṃ manussā khaṇaṃ api manasāsarantā paramatarapatiṭṭhaṃ pāpuṇantī'ti tumhe mantvā bhagavatiguṇarāsiṃ jānamānā janā sabbadāsaraṇasīlaṃ bhajathāti; ayaṃ gāthā māliṇī nāma.

Nanamayayayutāyaṃ mālinī bhogisīhi.

Saraṇattherassa vatthuṃ chaṭṭhamaṃ.
---------
Sattame 'raṇe patī'ti sagāmepati parājiti vā. 'Sokaggī'ti sokapāvako,sokagginā padittāhaṃsokesokaṃ kathaṃ khipe konāmabudho jalantaggimhi palālaṃ pakkhipeyya netyattho. 'Taṃ tapatthaye'ti taṃ abhisekaṃ napatthayāmi, rāja khatha ekaṃsena nippāpīnaṃ puggalānaṃpāvake pātanaṃ pāpoyevahoti tassa ca kammassa phalaṃ pāpaṃ paccatte diṭṭhadhamme paratthe samparāye ca hoti. 'Rogenāturaitthisu'ti rogena āturesu mātu gāmesu. 'Na vadhārāhā'ti vadhassa arahā nahoti. 'Sodarā'ti saha ekamātuyā udare jātā bhātaro. 'Hitvāna saraṇattaya'nti sara
---------------------------------------
* Idha pana dīpisīhabyagghānaṃatthitāya mahiso pi gahetabbo tena vuttaṃ nighaṇḍukesu 'puṇḍarīkotukammaṇḍo mahiso dubbisopatho'ti-ayampi pāṭho katthacī dissati.
1 'Suvānātapaggivāta udakāsani sambhava'nti pi pāṭho dissati.
2 Ettha'sambandhīyatī'ti paṭho eva dissati.

[SL Page 009] [\x 9/]

Ṇattayamaññatra. 'Paccakkha'nti paccattaṃ yeva-avasānagāthāyaṃ, 'so' ti sā vessāmittā. 'Jalitadahanamajjhe'ti pajjalitaggino majjhe. 'Ante'ti pacchimabhave. 'Nibbuticāpī'ti nibbāṇañca. 'Kathaṃ na labhathe' ti kasmāna labhatha labhethevāti attho, ayaṃ gāthā mālinīnāma.

Nanamayayayutāyaṃ mālinī bhogisīhi.

Vessāmittāya vatthuṃ sattamaṃ
---------
Aṭṭhame 'tuṇṇakāro'ti nānācitra sippakāro. 'Ekassāpī,ti ekassāpi bhikkhuno. 'Rājamāse'ti muggāni. 'Yatissare'ti bhagavati. 'Kāmabhogīnaha,nti kāmabhogīnaṃ ahaṃ nissakke cetaṃ sāmīvacanaṃ. 'Catuhi ca iddhīhi' ticetiyaṭṭhānake vuttappakārehi iddhīhi. 'Saṭṭhisatasahassādhikā tisso ca vassakoṭiyo'ti manussa gaṇanāyeva, dibbagaṇanāya pana vassasahassamattameva. 'Varamatrasukhantyatrā'ti varamiti sukhanti atrākārā. 'Na sātaṃ vindate'ti sā taṃ iṭṭhaṃ kantaṃ sukhaṃ navindate. 'Sabbatthāmetā'ti sabbathāmavantena ñāṇabalena. 'Yāvatā'ti yattake padese. 'Paṭhavinissitā'ti paṭhaviṃ nissāya vasantā. 'Taṇhakkhayarato'ti nibbānābhirato-avasānagāthāyaṃ, iti vuttappakārena bodhiyā gati niyatassa mandhātussa sakavasamupanetvā dukkhāni deti mādisānaṃ aniyayatagatikānaṃ kā kathā bhavatīti mantvā bho tivatthuṃ bhajathāti. Ayaṃ gāthā mālinīnāma.

Nanamayayutāyaṃ mālinī bhogisīhi.

Mahāmandhātuvatthuṃ aṭṭhamaṃ.
---------
Navame 'ambapāta'nti dīti vinaye vuttāneva. 'Imasmiṃ koḷambe'ti imasmiṃ kumbhe. 'Sandiṭṭhika'ntī imasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ dadātīti sandiṭṭhikanti vuttaṃ. 'Akālika'ntī kālantaraṃ vinā vikaṃ deti. 'Muddikarayā'ti muddikapānakāraṇā. 'Sudhantāvā'ti suṭṭhurasaṃ-avasānagāthāyaṃ, vipulaṃ na appamattakaṃ jinasāsane sāraṃ evaṃ jātamāno jano thokamattassamuddikapāṇassadānahetunā vipulabhogaṃ labhati bho tumhe tīsu vatthūsu viditaguṇagaṇā hutvākhalu sīlavantesu dānahetunā tisampattivisesaṃ labhathāti. Yaṃ gāthā mālanīnāma.

Nanamayayayutāyaṃ mālinī bhogisīhi.

Buddhavammavāṇijassa vatthuṃ navamaṃ.
---------
[SL Page 010] [\x 10/]

Dasame 'devaputtanagare'ti evantāmake nagare. 'Aṭṭhaṭhanāḷimanta'nti aṭṭha aṭṭha nāḷimattaṃ vicchāvacanametaṃ. 'Bhattukkhali' ntisupakkabhattassa puṇṇaṃukkhaliṃ. 'Ekanacute'ti ito bhaddakappato ekanavute sāranāmake ekasmiṃ kappe. 'Kekanāyako'ti tilokassa ekanāyako asadisapaññānayano. 'Abyābādho'ti abyāpajjhosoevavā pāṭho, byābādharahito tyattho. 'Anīgho'ti niddukkho. 'Ramhāmbajambusantīrapūgapuṇṇāgapāṭalīnāgādī'ti ettha ramhā ti kadaliyo, ambāti cutā, jambuti jabbuyevaka, santīrā ti santīrarukkhā timirarukkhā, te ramhāmbajambusannīrā ca pūgapuṇṇāgapāṭalīnāgādayoca. 'Padumuppalakaḷhārakundakānatamaṇḍite'ti ettha kaḷhāraṃ nāma sogandhiyajātikā, kundaṃnāma setapupphā nīladaṇḍā kundagacchā. 'Madhumattālipālihī'ti madhukarānaṃ yeva mattabhamarānaṃpantīhi. 'Sārasisarasaṃkule'ti sārasī vuccanti haṃsāpaṃcavaṇṇehihaṃsehi sevitasarena ākuleti attho. 'Niccussave'ti niccakata chane. 'Rūpenaggā'ti rūpena aggā-avasānagāthāyaṃ, 'bhikkhussā'ti tassa gilānabhikkhuno. 'Dāna'nti bhesajja dānaṃ. 'Divimanujasukha'nti dibbasukhaṃ ceva manussasukhaṃ ca. 'Sālatthā'ti sā alattha. 'Viditakusalapākā'ti viditā kusalassa kammassa pākā yehi te viditakusalapākā, tumheti yojanā. 'Kīṃtalabbhethā'ti kiṃ na lacchatha-ayaṃ gāthā mālīnīnāma.

Nanamayayayratāyaṃ mālinī bhogisīhī.

Rūpadeviyā vatthuṃ dasamaṃ.
Dhammasoṇḍakavago paṭhamā.
Taissa vaggassa uddānaṃ.

Dhammasoṇḍo migaḷuddo tiṇṇaṃ janānamevaca
Buddheni ahiguṇṭho ca saraṇoceva vessāmittā
Mandhātā buddhavammo ca rūpadevīti te dasāti.
---------
Iti paramavisuddhasaddhābuddhipatimaṇḍitena dīghapabbatanigamavāsinā vasībhūtena sirivaḍḍhanacamūpatinoācariyabhūtena tena catuhi paccayehi akilamāpetvā sakkaccaṃ upaṭṭhitena sabbadisāsu patthaṭakittimatā disāpāmokkhācariyena siddhatthoti garūhigahitanāmadheyyena kavinā viracitā sīhalavatthūnaṃ atthavaṇṇanāsārabhutā paṭhamassadhammasoṇḍakavaggassa atthavaṇṇanābhutā madhurarasavāhinīṭikā samattā.
---------

[SL Page 011] [\x 11/]

Dutiyavaggassa paṭhame 'sapadānavattenā'tī sapadānacārikadhuta gavattena. 'Puttopama'nti puttaupamaṃ, buddhaputtādivacanaṃ. 'Munisunavo'tibuddhaputtā. 'Antakayuddhamhī'ti māraraṇe. 'Naddhā yo dhāvā'ti sannaddha pañcāyudhā sūrayodhā iva. 'Dappitā'ti dappena ṭhaddhena itā gatā pavattā. 'Sīveyya'nti sīvaraṭṭhe jātaṃ. 'Saṃghāṭetvā,ti saṃgharitvā. 'Vaṇacchādatavolaṃvā'ti * caṇabandhanacolaṃva, bhaveti yojanā. 'Rasagedhavivajjitā'ti sādurase taṇhāgedhavirahitā. 'Bhavanāsāya hetu'nti bhavanāsanāya hetubhutaṃ. 'Dhutaṅgaggo'ti mahāpavāho, dhutasaṅgotipi pāṭho. 'Adhunāgata'nti navirāganaṃ. 'Pañcavidharājakakudhabhaṇḍa'nti ettha kaṃ vuccati paṭhavi tassa kūṭo kakuṭo tassa bhaṇḍaṃ kakuṭabhaṇḍaṃ rañño kakuṭabhaṇḍaṃ rājakakuṭabhaṇḍaṃ khaggādipañcavidhaṃ, abhidhānappadīpikā ṭīkāyaṃ "kukaādānedho vaṇṇavipariyayo" tassagamanakāleādātabbato kakudhaṃ ca taṃ bhaṇḍaṃceti kakudhabhaṇḍanti vuttaṃ ke pana teti?

Chattaṃ cāmara muṇhīsaṃ khaggo suvakaṇṇa pādukā
Ime kakudhabhaṇḍāni bhavanti paṃca rājunanti.

Vuttāni tāneva. 'Satasākhaḍḍho'ti anekāhi sākhāhi samiddho. 'Mahā'ti mahanto, buhāti cā pāṭho. 'Nilambudopamo'ti abbhakuṭasadiso-aaavasānagāthāyaṃ, 'saraṭṭha'ntiattano raṭṭhaṃ. 'Kurudīpasobha, nti jambudīpaṃ sobhitaṃ kurumāno. 'Vasudhādhipo'ti mahārājā-ayaṃ gāthā upajātināma.

Anantarodīritalakkhaṇā ve pādāvimissā upajātiyo tā.

Nandirājassa vatthuṃ paṭhamaṃ.
---------
Dutiye 'ducchāditattā'ti duṭṭhullena nivāsitattā. 'Dudikkha'ntipekkhanena dukkaraṃ. 'Cakkhūmūsana'nti cakkhūmuyhakaṃ. 'Icchiticachitadātāro'ti yaṃ icchāmi taṃ icchiticchataṃ dātāro hutvā. 'Surapādapā'ti dibbakapparukkhā. 'Na sammādinna vatthassā'ti sammāpakārena saddhābahulatāya vā nadisnassa bhayadditena dinnassa vatthassa. 'Akkhette'tiakhettabhutecore-avasānagāthāyaṃ, 'mantvānā'
---------------------------------------
* Vaṇacchādanacolamhā itipi pāṭho.

[SL Page 012] [\x 12/]

Ti ñatvā. 'Dadathā'ti dadātha, gāthābandhanavasena ākārassa rasso. 'Visesabhāgī'tiso dāyako visesabhāgo bhotīti. Ayaṃ gāthā vasantatilakā nāma.

Vuttā vasantatilakā tahajājagāgo.
Aññataramanussassa vatthūṃ dutiyaṃ.
---------
Tatiye'kīḷāparo'ti kīḷopareto kīḷāparāyaṇovā. 'Yathābhīranta,nti yathājjhāsayaṃ. 'Adhunāgatehī' tisapadiyeva sampattehi. 'Mahāpheṇasamākulā'ti mahantena pheṇapiṇḍena ākūlavikulabhutā. 'Bahūmiyo'ti bahuūmiyo. 'Ubhokule'ti ubhato tīre. 'Uttarantī'ti* ghuraghurāyanti. 'Makaradantiyā'ti mahantena kaṭharadaṇḍena, nadiṃtarantākiraekaṃmāsaṃgahetvātarantābalavanto honti. 'Visasatta'nti ghoravisa deḍḍubhādīnaṃ sattaṃ. 'Ayosāra'nti ayasalākaṃ. 'Asipatta'nti asiṃ. 'Khīrasalākaṃcā'tikhīramissakaṃ salākabhattañca. 'Adā supassaya'nti upapassayakuṭivihārādikaṃ adāsi. 'Pāvāraṃ'ti mahāpāvāraṃ, taṃ pāvāranti vuttaṃ-avasānagāthāyaṃ, 'sumano'tisundaramano. 'Bhāgissā'tibhāgīassātichedo bhāgavā bhāvyāti attho. 'Vibhavānurūpa'nti attano sampattiyānu rūpaṃ. 'Nibbutipadaṃ karaga'nti nibbāṇapadaṃ hatthagataṃ. Ayaṃ gāthā vasantatilakā nāma.

Vasamalomakumārassavatthuṃ tatiyaṃ.
---------
Catutthe 'ussava)nti 1 mahāchanaṃ. 'Asītihatthavelagge'ti asītihatthubbedhe veḷuparamparāyaagega. 'Toraṇagghikapattiyo'ti toraṇānaṃ ca dīpagghikānaṃ ca pantiyo,toraṇaṃ vuccati tattha tattha gāmādipaññāpanatthaṃ ussāpitamahāketu. 'Otarantī'ti samosariṃsu samāgacchiṃsu. 'Ahosāna'nti ahosiṃ ahantī chedo. 'Yato'ti yena saccena. 'Garū'ti gāravabhāvaṃ. 'Udakapūjannāmā'ti evannāmakaṃ pūjaṃ surahīti sugandho. 'Naroragā'ti manussā ca nāgā ca. 'Caturatatagabbhe'ti catuhatthappamāṇe gabbhe-avasāna gāthāyaṃ, 'kumārikeva'nti kumārikā evantī chedo. 'Laddhānā'ti la
---------------------------------------
* Uggirantī'ti katthaci.
1 Mahusva'nti katthaci.

[SL Page 013] [\x 13/]

Bhitvāna. 'Nekavibhava'nti anappakaṃ sampattīvibhavaṃ. 'Payātā'ti nibbāṇappattā. 'Kusalappayeyāge'ti kusalasamavāye. Ayaṃgāthā vasantatilakā nāma.

Kañcana deviyā vatthuṃ catutthaṃ.
---------
Pañcame'suvapotako'ti sukapotako. 'Parihīnantabhāva'nti parijiṇṇasarīraṃ. 'Vanakhaṇḍa'nti vanapatthaṃ. 'Suvarāje'ti suvapotake. 'Araṇi'nti aggimathanadaṇḍaṃ. 'Mayā kataṃ mayhamida'nti imassa mayā upakāro kato ayaṃ mayhaṃ puna paccūpakāraṃ karissati. 'Vessānara'nti aggiṃ. 'Viggaha'nti sarīraṃ 'pemasā'ti pemena. 'Sorago'ti soāsiviso. 'Assā'ti assa paripālitassa. 'Nihīnajaccenā'ti hīnajātikenakāpurisena. 'Narādhamenā'ti naracaṇḍālena. 'Dinno'ti kapaṇena. 'Asādhuko'ti nasundaro. 'Dukkhanudo'ti dukkhapanudano. 'Saṅgamo hotu'ti nasundaro. 'Dukkhanudo'tidukkhapanudano. 'Saṅgamo hotu'ti saṅgamo seyyo hotīti ajjhāhāro-avasānagāthāyaṃ, 'evaṃvidho'ti eṃpakāro. 'Eruso'ti caṇḍo. 'Paramaṃsabhojī'ti parasattassa maṃsa bhujanasīlo. * 'Dayāyā'ti karuṇāya. Sugatiṃ upagato'ti sundaragatimantaṃ devalokaṃ upagato. 'Sattaṃ'tī samitaṃ. 'Vo'ti tumhākaṃ. 'Vibhavañcā'ti nibbāṇaṃ ca. Ayaṃ gāthā vasantatilakā nāma.

Vyagghassavatthuṃ pañcamaṃ.
---------
Chaṭṭhe 'majjhaṇhe'ti majjhantike, majjhanteti vā pāṭho. 'Bahalātapenā'ti ghorenasuriyātapena. 'Dhammenā'ti samena. 'Idhā'ni imasmiṃ loke. 'Ve'ti ekantena. 'Pañcavidhaṃaṭṭhavidha'nti pañcasīlāni ceva aṭṭhasīlāni ca. 'Sappurisadhammesū'ti sappurisataresu pāṇātipātāveramaṇīādīsu tesu dhammesu. 'Katavediko'ti attano parehi katupakāra jānanako. 'Adāsāha'nti adāsiṃ ahanti chedo. 'Mama'nti maṃ. 'Yaṃsaya'nti mama saṃsayaṃ. 'Agādhāpārage'ti appatiṭṭhe aparage. 'Hīme'ti bhiṃsanake. 'Duritātare'ti 1 durite cevaataritabbe ca. 'Kaligara'nti kaṭṭhaphalakaṃ. 'Khaṇasatthava
---------------------------------------
* Paramaṃsahārī'ti parasattassa maṃsaharaṇasīloti katthaci.
1 Duritākare itipi pāṭho.

[SL Page 014] [\x 14/]

Ssā'ti khaṇena tāmbulapattadānavasena satthavakatassa. 'Phalakaṃsaka'nti attanopatiṭṭhāphalakaṃ taṃ mittadhammadvevaphalakassadānaṃ ca tuyhaṃsamuddasmiṃ patiṭṭhā āsīti yojanā-avasānagāthāyaṃ, 'khalu'ti ekantena. 'Devatāhī'ti apādānepañcami. 'Sappurisata'nti sappurisabhāvaṃ. Ayaṃ gāthā vasantatilā nāma.

Phalakakhaṇḍadinnassavatthuṃ chaṭṭhaṃ.
---------
Sattame'corenta'nticorakammaṃ karontaṃ. 'Ārakkhakāna'ntibandhanāgārikānaṃ. 'Paṭipādetvā'ti nivedetvā, sampaṭicchāpetvā vā. Rūpena iccādi gāthāyaṃ guṇasīlavicajjitena rūpena kinnu payojanaṃ atthi micchālayassa kitavassa kerāṭikassa kimatthaṃ siyā dānādicāgavigatena dhanena kiṃ vā payojanaṃ atthi vyasana kālaparammukhena vināsupagatakāle parammukhena mittena kiṃ payojanamatthīti yojanā, vāripūreiccādigāthāyaṃ yathā sobbhe ma hā vāriparipūre anto visamaṃ vā samaṃ vā ṭhānaṃ na paññāyateva evaṃ asādhūnaṃ manasi sambhavaṃ kūṭakaraṇaṃ na paññāyateva. 'Pakatāyamasādhūna'nti asādhūnaṃayaṃpakati ayaṃ dhammatā. 'Bhāva'nti jimhaujukabhāvaṃ. 'Anucchiṭṭhāhāraṃ labhanadivasato'tiucachiṭṭhānugatāhāralabhanadivase hi. 'Manussaṭṭhitā' tichāravantena purāṇamanussaṭṭhinā. 'Cūtakatoomukkaalātehī'ti purā cītakato gahitehi alātehi. 'Manussaṭṭhitā'ti dabbigatikena manusasaṭṭhinā. 'Hirikopīta'nti aṅgajātaṭṭhānaṃ. 'Vātāvaraṇa'nti sānikiccaṃ. 'Pipphalirukkhe'ti piyagurukkhe. 'Rattandhakāre'ti timise. 'Kuṇa pādakehī'ti kuṇapakhādakehi sonasigālādīhi. 'Idhā'nti imaṃ manussamaṃsaṃ sammākhāditunti vadati. 'Nivatthayākho'ti bhaṃganivattho. 'Hirisaṃvarāyā'ti hiri kopīnapaṭicachādanatthaṃ, 'sammā'ti bhopurisa. 'Subhāsubhāmissitasītavāto'ti subhena ca asubhena ca gandhena missitasitavāto. 'Sayaṃavitto'ti sayameva acittako vāto. 'Acittabhāvā'ti acittakabhāvato. 'Deha'nti sarīraṃ. 'Asādhukassā'ti asappurisassa. 'Mittapadhaṃsakassā'ti mittadhammadhaṃsino, samāvahantoccādisu evarūpo vāto yadisamāvahanto siyā me sarīraṃ phusati ajjedānisosaṅgati dukkhaṃdadātīti bho devate taṃsaṅgatikaraṇaṃ dukkhaṃ ativisaṃva parivajjituṃ idaṃkucelaṃ mayā sānisaṃkhepena bandhi

[SL Page 015] [\x 15/]

Tantī vadati, bho purisakatanāyako katupakāranāsako te taṃ kiṃ kammaṃ akāsi dhanañca dhaññañcasamaṃ nāsahetu kiṃ teakāsi atha tena tava mātāpitā bandhavo khettavatthuādi anekekiṃ vināsitā taṃ kāraṇaṃme vadehītipucachati, bho rājato yaṃ mahanataṃ bhayaṃ hotiycasabbassaharaṇādibhayaṃ yañca vadhādikaṃ bhayaṃ hoti taṃ sabbaṃ bhayaṃakataññänā asappurisena hoti so akataññä asapapuriso tehiārāva dūratova parivajjanīyo hoti, bho yasmā yaṃ corāribhayaṃ atha yaṃ ca udakenāpi ca agginā ca bhayaṃ loke atthi taṃ sabbaṃ akataññänā kāraṇena hoti tasmā so ārāva parivajjanīyo hoti. 'Samphaṃgira'nti samphappalāpaṃ. 'Dhuttajanehī'ti soṇḍa janehi. 'Asiva'nti akkhemaṃ. 'Aniṭṭha'nti akantaṃ-avasānagāthāyaṃ, 'saṃcajjā'ti suṭṭhu cajitvā. 'Sajjanasaṃgamenā'ti sādhuja nasamāgamena. 'Abhisambhunāthā'ti pāpuṇātha. Ayaṃ gāthā vasantatilakā nāma.

Corasahāyassa vatthuṃ sattamaṃ.
---------
Aṭṭhame'nilavalli'nti nīlatāmbūlaṃ. 'Takkambilenā'ti ambilatakkena. 'Anto bhabbheyevā'ti anto kucchigabbheyeva. 'Dhanuto guṇa'nti dhanuno jiyaṃ. 'Bhuṅkāra'nti kukkurasaddaṃ. 'Guṇamattani kata'nti attani parehi kataṃ guṇaṃ-avasānagāthāyaṃ, 'sādhū'ti sappurisajanā. 'Asinā cā'ti brāhmaṇakaisinā ca, īdisassa sunakhassa kumhibhesajjadānena pakataṃ mettaṃ ca sutvā. 'Ta' nti taṃ sabbaṃ kusalakammaṃ. Ayaṃ gāthā vasantatilakā nāma.

Maruttabrāhmaṇassa vatthuṃ aṭṭhamaṃ.
---------
Navame 'bhātāvā'ti bhātā vā kaniṭṭhā vā. 'Pati vā'tī dāhute sāmiko. 'Devaro'ti udāhutava sāmi bhātā tenāhu-

Pitubhātā mātulo ca mātubhātā ca mātulo
Chāyāya bhātiko sālo sāmibhātā tu devaro'ti.

'Ñātī'ti parapakkhañāti. 'Sālohito'ti attapakkhañāti. 'Atāṇa'nti tāṇarahitaṃ, bhaṅgeccādisu bhaṅgakhallolamālaya * bhagāhi taraṅgamālāhi uttarantaṃ ullālitaṃ mahaṇṇavaṃ mahāsamuddaṃ pahāya pipāsito loko pātuṃ icchanto khuddaka taḷākaṃ yāti, ta
---------------------------------------
* Tuṅgakallolamālāhi'tīpi pāṭho.

[SL Page 016] [\x 16/]

Theva manujādhipa mahārāja vijjamānesu manujesu appaguṇesu sādhuko guṇo yasmiṃ tiṭṭhati manaṃ mama ekasseva ca tasmiṃ puggale tiṭṭhatipahatvānamataṃ, hatthimiccādisu mahāsarīraṃ matahatthiṃ pahāya maṃsatthikā jantuno maṃsatthaṃ maṃsahetutthāya ekakaṃ dhāvantaṃ susaṃ anubandhanti tathā sādhāraṇesu janesu vijjamānesu parittampi kataṃ sādhuguṇaṃ jānattaṃ anveti. 'Etenamhasukhāpitā'ti mayaṃetena purisena sukhāpitā amaha bhavāma-avasānagāthāyaṃ, mātugāmāapi'tinetabbo. 'Sādhucarita'nti sappurasānaṃ caritaṃ. 'Suvisajajatā'ti suvivuttisappurisā tumhe dhavmesu sade vattathā'ti yojanā. Ayaṃ gāthā vasantatilakā nāma.

Pānīyadinanasasa vatthuṃ navamaṃ.
---------
Dasame 'dūta'nti pāsadutaṃ. 'Lañchanamuddika'nti aakkharaṃ chinditvā katamuddikalañchanaṃ, athavā'lañchana'nti lañchanameva 'muddika'nti aṅgulimuddikaṃ. 'Yadā te pahotī'ti sadā tava dātuṃ samattho hoti. 'Ettaketā'tī ettakena upakārena. 'Vāyasā'ti kākā. 'Nīlamakkhikā'ti nīlavaṇṇamahāmakkhikā. 'Kuṇape sattā'ti hatthi assādikuḷape laggā eva. 'Acchantī'ti tiṭṭhanti. 'Sattasattā'ti satta mānavā. 'Navāriyā'tī vāretuṃ nasakkā. 'Katūpakāramattāna'nti parhaii attani kataṃ upakāraṃ. 'Somovā'ti soma brāhmaṇoviya-avasānagāthāyaṃ, mandena ca upakārena nanditamanā sujanā attano pāṇampidenti iti tumhe vicintayitvā mā mitta dubhī bhavatha yebhuyyena upakārī ca kacaññä katavedikā attha bhavathāti. Ayaṃ gāthā vasantatilakā nāma.

Sahāyassa paricacattajīvitakasasavatthuṃ dasamaṃ.

Nandirājavaggo dutiyo.

Tassa vaggassa uddānaṃ.

Nandirājaññataro ca vismalomo ca kañcanā
Byaggho phalakakhaṇḍo ca corasahāyameva ca marutto pānīyadinno ca somadatetana te dasā'ti.
---------
Iti paramavisuddhabuddhiviriyapatimaṇḍitena dīghapabbatanīgamavāsinā vasibhutena sirivaḍḍhanacamūpatino ācariyabhutena tena catuhi paccayehi akilamāpetvā sakkaccupaṭṭhitena sabbadisāsu patthava ki

[SL Page 017] [\x 17/]

Ttīmatā disāpāmokkhācariyena sidhatthoti garūhi gahitanāmadheyyena kavinā viracitājambudīpa vatthussatthavaṇṇanā sārabhutā dutiyassa nandirājavagagassatthavaṇṇanābhutā madhurarasavāhinī ṭīkāsamattā.
---------
Tatiyassa yakkhavacitavaggassa paṭhame 'tuṇḍagāmo'ti evantāmako gāmo tasmiṃ hi gāme tuṇḍakārāyebhuyyena vasanti taṃnissitavohārena tuṇaḍagāmo'ti paññāyi, tuṇḍakāragāmo'ti vā pāṭho. 'Āvisitvā'ti pavisitvā. 'Bhayāvaha'nti mahābhayaṃ āvahantaṃ. 'Buddhabhattīkajantuna'nti buddhabhattiyuttānaṃ janānaṃ. 'Mudamāvaha'nti pamudaṃ āvahaṃ. 'Mahāyanta'nti mahantaṃ yantasadisaṃ. 'Mahabbhuta'nti mahāacchariyaṃ. 'Chamhitā'tichmaihitakāyo. 'Bhamanto dhāvitaṃ disvā timirova suriyuggate'ti so yakkho taṃ saraṇagataṃ disvā bhavanto timirova bahidhāvi. 'Simbalitulabhaṭṭaṃva caṇḍavātena khaṇḍita'nti vātamaṇḍalikāya ābhataṃ simbalitula bhaṭṭaṃ bhassitamiva, dhāvītiyojanā-avasānagāthāyaṃ. 'Apentiyakkhāpi'ti mahesakkā yakkhā jahakanti. 'Bhajavho'ti tumhe sugatiṃ bhajavho dukkhaṃ jahātha. Ayaṃ gāthā upajāti nāma.

Anantarodiritalakkhaṇā ve pādāvimissā upajātiyeyā tā.

Yakkhavañcita vatthuṃ paṭhamaṃ.
---------
Dutiye 'guḷa'nti akkhaṃ.'Sikhinotāda'nti sikhissa chanaṃ. 'Bhujaṅgāna'nti sappānaṃ. 'Mantassa jappenā'ti mantajappanena. 'Vilayaya'nti vilīnabhāvaṃ cuṇṇabhāvaṃ. 'Kibbisa'nti tibbaṃ daḷhabandhanaṃ. 'Pisācakā'ti yakkhā. 'Sittha'nti sitthakaṃ. 'Petā pentevā'ti petā apenti eva. 'Vajiraṃguha'nati vajirapāsāṇaguhamiva. 'Tamevanāvaṃ dīpaṃta'ntī taṃ eva akkharadvayayaṃ nāvāsadisaṃ. 'Kavacaṃ subha'nti sobhanadaḷha kavacasadisaṃ. 'Tameva sirasi bhāsantaṃ kirīṭaṃ ratanāmaya'nti sirasijotenta ratanamaya makuṭasadisaṃ. 'Lalāṭe tilaka'nti lāṭāsattavaṭaṃsakamiva. 'Kappūraṃ nayanañcaye'tī nanadvaye kappuramosadhamiva. 'Tāḍaṅka'nti suvaṇṇakuṇḍalasadisaṃ tārahārāekāvaṭṭi sṭhevaṭṭibhutā. 'Hārā'ti muttāhārā, catatu sutikaṇṇesu laṃkatā. 'Aṅgada'nti keyuraṃ. 'Karagge'ti manibandhe. 'Valaya'nati muttāvalayaṃ. 'Aṅgulisvaguliyaṃcā'ti dasasuaṅgalīsu muddikamiva. 'Khaggaṃ maṅgalasammata'nati maṅgalasammataṃ khaggaṃvi

[SL Page 018] [\x 18/]

Ya. 'Soṇṇātapatta'nati suvaṇṇachatataṃ. 'Sakhāṇena sasarāsana'nti khāṇena sarena sahitaṃsarakalāpamiva. 'Duritāpaha'nti * sabbaduritāpahaṃ. 'Lokalocanasatthuno'ti tilokassa cakkhubhūtassasatthuno. 'Buddhāyeti gira'nti buddhāya iti vacanaṃ. 'Micchādiṭṭhika sūnunā'ti micchādiṭṭhika brāhmaṇassaputtena. 'Pisācāpi sutvā'ti pisācāpi savaṇaṃ katvā. 'Buddhaguṇepahāro dinno'ti jinacakke pahāro tayā dinno. 'Bubhukkhitassā'ti bhottumicchantassa kumārassa, chātassetyattho. 'Kañcanataṭṭake'ti suvaṇṇasarāvake-avasānagāthāyaṃ. 'Supinena peva'nti supinenapi evaṃ. 'Lapanenā'ti kathanena. Sarāthā'ti saretha ayamevavā pāṭho, anussarethetyattho, ayampi gāthā upajāti nāma.

Micchādiṭṭhikassa vatthuṃ dutiyaṃ.
---------
Tatiye 'pādapīṭha'nti adhotapādaṭṭhapanapīṭhaṃ. 'Issarabhattiko'ti paramessaraladhiko. 'Tipura'nti tīṇi purāni. 'Lalāṭanayanaggīnā'ti lalāṭe ṭhitanayanagginā, so kira issaro ruṭṭho bhumiyampi antalikekhapi pharusena cakkhunā olokento aneke satte māreti taṃ sandhāyevamāha. 'Tisuletā'ti tisulāyudhena. 'Jaṭākalāpamāvatta'nti jaṭābandhaṃ āvattaṃ. 'Tisso'ti umā bhagavatī ādikā tisesā. 'Jaṭāyekaṃ samubbahe'ti jaṭāya, ekaṃ samma ubbaheyya. 'Hatthicammambaradharo'ti hatthicammasaṅkhāta vatthavasano. Madhupāno cā'ti madhupānakamme vyāvaṭo. 'Manussaṭṭhidharo'ti manussa aṭṭhidharo. 'Sisakapālenā'timanussasīsaṭṭhikapālena. 'Esabhujatī'ti esobhojanaṃ bhuñjati. Guṇarāsina'nti guṇapūjānaṃ. 'Carācarāna'nati jaṅgamathāvarānaṃ. 1 'Dharāaya'nti ayaṃmahāpaṭhavi. 'Evamiddhividhā'ti evaṃ iddhivādino janā. 'Rāmakāle'ti dasaratharañño puttabhuta rāmarājakumārakāle. 'Pādukācāsiabbhutā'ti tiṇapādukā aññamaññapaṭihananenaabbhutā ahosi. 'Dāṭhācharaṃsirajitā'ti radanadvayaṃ charaṃsirajitaṃ. 'Paṅkajamuddhanī'ti padumasasaupari. 'Āsahiṃvāca'nti sīhanādavacanaṃ asambhītavacanaṃ. 'Aggoseṭṭho'ti ādinā'aggohamasmilokassa seṭṭhohamasmiloka
---------------------------------------
* Muditāvahanati pi pāṭho.
1 Carāvarānanti hīnutatarānaṃ iccapi pāṭho disasati.

[SL Page 019] [\x 19/]

Ssa jeṭṭhāhamasami lokassa ayamantimā jāti natthidāni punabbhavo'ti āsahiṃ vācaṃ. 'Nandopanandabhoginda'nti evaṃ nāmakaṃ bhujagindaṃ dīpeti. 'Dvije'ti brāhmaṇe-avasānagāthā pākaṭāca. Ayampigāthā upajāti nāma.

Pādapīṭhikāya vatthuṃ tatiyaṃ.
---------
Catutthe 'chejjabhejja'nti chettabbaṃ bhittabbaṃ kammaṃ. 'Suddhapāsaṇaḍiyesu'ti so kira micchāgāhena budhasāsanaṃ pāsaṇḍīti manatvā evamāha. 'Badhāghātattā'ti pubbe āghātaṃ bandhitattā. 'Asodhetvā'ti vinicachayaṃ akatvā. 'Nimbasūle'ti pucimandarukkhena katasūle.'Vipphurananahatthatale'ti vipphurita hatthatale. 'Nakhamaṇimayūkhasamabhinnapītāhāsatāyā'ti mayūrapijasambhinnanakha maṇīnaṃ pīta ābhāya jātatāya. 'Jātihiṃgulakasuvaṇṇarasadhārāviyā'ti jātihiṃgulassaca suvaṇṇassacarasadhāramica. 'Sukhumaṃ suka'nati sukhumabhutaṃ sukaṃ. 'Nimbajalaliyā'ti nimbarukkhajallito. 'Abhīsapī'ti atisayī, apadānagāthāsu. 'Tisūla'nti sūlākārena chahi pupphehi eekanāḷehi kataṃ kaṇṇikārahatthakaṃ. 'Ambare'ti ākāse 'sālarājāvā'ti rukkhānaṃ rājājamburukkho viya. 'Vicina'nti vicinanto. 'Uddhavaṇṭā'ti buddhassa uparītiseso. 'Sahassakhaṇḍa'nti sahassakhaṇḍappamāṇaṃ. 'Satabheṇḍu'nati satagabbhaṃ. 'Dhajāluṃ'ti dhajapatākabahulaṃ. 'Haritāmaya'nti suvaṇṇamayaṃ 'sovaṇṇamayā'ti suvaṇṇamayā. 'Tūlika'nti dibbatūlamayaṃ. Vikatīyaka'nti nānāvicitravikatikaṃ. 'Uddalomika'nti uḍaṃgatalomiṃ. 'Ekanta'nti ekantalomiṃ. 'Tālehī'ti tālāvacarehi. 'Vevaṇṇiyaṃ najānāmī'ti paṇḍupalāsādikaṃ mama sarīre vivaṇṇaṃnajānāmi. 'Sukkamūlenā' ti kusalamūlena-avasānagāthāyaṃ, 'sahetukā'ti sahetuka paṭisandhikā. 'Pāpa'nti evamassa vipākaṃ. 'Ārāvā'ti dūratova. Ayampigāthā upajātināma.

Uttarasāmaṇerassa vatthuṃ catutthaṃ.
---------
Paṃcame 'colaraṭṭhe'ti evaṃ nāmakeraṭṭhe. 'Māhissarikā'ti mahissarahattikā. 'Devālaye'ti devānaṃ pūjanaṭṭhāne. 'Dintovā'ti agginā daḍḍhova. 'Sataraṃsu divākaro'ti anekaraṃsi suriyo

[SL Page 020] [\x 20/]

Iva. 'Soṇṇānano'ti suvaṇṇādāsasadisamukho. 'Samaṇi'ti maṇisahito. 'Vivaṭṭo'ti niccavaṭṭo vikato pākato. 'Aniloviyā'ti vātoviya. 'Kuvādagacchadahato'ti khaṇḍitaparavādasaṃkhāta gacachadahana sīlo. 'Gado'ti osadho. 'Devindāsurasiddhehi'ti devainda aasurasiddhavijjādharehi. 'Tesamaggo'titesaṃaggo. 'Patāpavā'ti sāritāpano-avasānagāthāyaṃ, 'anabbhuta'nati anubhūtaṃ ativiya acchariyaṃathavā anabbhutanatianacchariyaṃayamettha yojanā sattharidharamānakāle ye kusalāni karonti te acachariyaṃ bhagavato iddhiṃ disvāna; ayampi gāthā upajātināma.

Kāvīrapaṭṭanavatthuṃ pañcamaṃ.
---------
Chaṭṭho 'imamevavaratara'nati imameva corakamamaṃ pavarataraṃ. 'Mandabalatatā'ti appatarakāyabalahetuto. 'Katipayapahārenā'ti dvīhitīhi vārehi. 'Taṭataṭāyamānadeho'ti taṭataṭamiva sadadaṃkurumānadeho. 'Duggativāraṇa'nti duggati nivāraṇaṃ. 'Sopāna'nti sopānasadisaṃ. 'Bhadadaghaṭoviyā'ti dibabananassa puṇṇaghaṭamiva. 'Narakāyate'ti narakagāmimagega. 'Piṇaḍapātassa vāhasā'ti piṇḍapātassa kāraṇā. 'Silampī'ti silampapi rakkhitabbaṃavasānaghāthāyaṃ, 'sāriputte'ti sāriputtassa. 'Nihitappadāna'nti appaṃ piṇḍapāta mattaṃ padinnaṃ. 'Kāmatthā'ti kāmayatha. 'Paratthā'ti paraloke. Ayampi gāthā upajātināma.

Coraghātaka vatthuṃ chaṭṭhaṃ.
---------
Sattame 'ucchuyantakammenā'ti yante ucchuṃ pīḷetvā vikkāyikammena. 'Uḷuṅkamatta'nti cūlaudakoḷuṅkapūrappamāṇaṃ. 'Yathāhiranta'nti yathājjhāsayaṃ. 'Samākiri'nti sammāpakkhipiṃ. 'Vyapagata'nti vyantigataṃ. 'Jāyantukakhaliyobahu'ti bhojanapuṇṇabahu ukkhaliyomama jāyayanati.'Pavuraṃ jātarūpa'nti bahulaṃ jātarūpaṃ. 'Pīṇitamānaso'ti bhagavato kāraṇā 'nāvamantabba'nti na avamaññitabbaṃ. 'Nibbāṇampī'ti* nibbāṇasaṃkhātaṃ attha
---------------------------------------
* Nibbāṇatthantipi pāṭho.

[SL Page 021] [\x 21/]

Phalaṃ nibbāṇamevavā nibbāṇatthaṃ-avasānagāthāyaṃ, 'sarāthadeviṃidhalājadāyayi'nti imasmiṃ manussaloke paccekabuddhassapaṃcasataputtalābhatthāya paṃcasataṃ lājaṃ datvā lājadāyīti pākaṭaṃ paṃcannaṃ paccekabuddhasatānaṃ mātaraṃ deviṃsarāthāti imassa hi vitthāro uppalavaṇṇatherigāthaṭṭhakathāya gahetabboti. Ayampigāthā upajātināma.

Saddopāsakassavatthuṃ sattamaṃ.
---------
Aṭṭhame 'uyyogaṃ katvā'ti bhatiyā uyyuttaṃ karitvā. 'Laddhanivāpe'ti attano ghāsanthāya paradinnaladdhanivāpe ca. 'Upahāra'nti upahāraceva vādanaṃca. 'Sabbasovaṇṇamayo'ti sabbasuvaṇṇamayo. 'Soṇṇasiṅgasatākiṇṇo'ti anekasuvaṇṇakūṭākiṇṇo. 'Duddikekhā'ti pekkhamānassa cakkhussa muyhanakaraṇabhāvenaduddikkho. 'Soṇṇamālā'ti suvaṇṇamālā. 'Puññavaḍḍhakinā'ti tavakatapuññasaṃkhātena vaḍḍhakinā kato. 'Pamadā'ti dibbanāṭikāyo. 'Tantiyo'tivīṇātantiyo. 'Ātatādayo'ti ātatanāmakādayo pañcaṅgikaturiyā, ādisaddena cettha,

Ātataṃ ce va vitatamātata vitataṃghanaṃ
Susiraṃ ceti turiyaṃ paṃcaṅgika mudīrita'nti.

Imāni saṃgaṇhāti. 'Ullaṅghantī'ti ullaṅghitvā ullaṅghitvā kīḷanti. 'Selenti'ti oṭṭhehi apākaṭaṃ saddaṃ karonti. 'Silāghantī'ti abhitthavanti, ayamvevā pāṭho. 'Paratthā'ti paraloke. 'Anvaṭṭhito'ti anu punappunaṃ aṭṭhito. 'Kalyāṇavimūkhā'ti puññato parammukhā. 'Kāma'nti ekantena. 'Dino'ti varāko. 'Anālayo'ti anālambo. 'Bījaṃ'ti puññabījaṃ. 'Sukhito siyā'ti sukhena ito yāto bhaveyya. 'Pāyāsaṃ amataṃ yaso'ti so ahaṃ pāyāsasaṅakhātaṃ amataṃ adāsiṃ-avasānagāthāyayaṃ, 'patthayavho'ti patthayantā bhaveyyavho. Ayampigāthā upajātināma.

Kapaṇassa vatthuṃ aṭṭhamaṃ.
---------
Navame 'carimālopa'nti sabbapacchimaṃ ālopaṃ. 'Ukkāsitvā'ti ukkāsita saddaṃ karitvā. 'Kākaṇikamatta'nati appakaṃ kaṇikaṃ kākaṇikaṃ, pubbakālika sālisīsantamattappamāṇaṃ kākaṇika

[SL Page 022] [\x 22/]

Mattanti kathenti ekacce ācariyā, kākanikamattannāma aḍḍha māsakanti jātikaṭīkākāra, kākanikaṃ nāma diyaḍḍhavihīti kaṅkhāvī taraṇī ṭīkākārā. 'Bubhukkhitā'ti hottumicchantā. 'Karuṇāpūritantaro'ti karuṇāya puṇṇahadayo. 'Sopī'ti sopi samaṇo. 'Dayāparo'tidayāluko. 'Sudhantaṃ'ti dibbabhojanaṃ. 'Padesarajjamakāsāha'nti padesarajjaṃ ahaṃakāsiṃ-avasānagāthāyaṃ. 'Carimāyapiṇḍiyā'ti pacchimālopassa. 'Savaṇāya dhammassā'ti dhammassa savaṇāya. 'Bahudāyakassā'ti bahudānaṃ dadantassa dāyakassa.

Devaputtassa vatthuṃ navamaṃ.
---------
Dasame 'svātanāyā'ti sve bhattaparibhogo svātano tassatthāya, svātanāyāti sve kattabbassa bhattaparibhogatthāyāti vuttaṃ hotīti vinayaṭṭhakathāyaṃ. 'Pariveṇamahe'ti pariveṇassa nīyyāditadivasekatapūjāya. 'Namadadhiñca paṭalamadhuñcā'ti idaṃ dvayaṃ. 'Vaḍḍhetvā'ti mūlaṃ vaḍeḍhatvā. 'Khuraggeyevā'ti kesoropaṇatthāya sīsakūpadhānaṭhapitamatte evāti saṃyuttabhāṇakā, khuraggeyevātike soropanassāvasānamicchantītikhandhakabhāṇakaṃ. 'Manujāmaranāgāna'nti manusasadevanāgānaṃ. 'Maṃ vinataṃ pāde'ti attano pādadvaye onataṃ maṃ. 'Apicesa mahābhogo'ti apiva eso khattiyo mahantajjhāsayo. "Bhogo byādhimhi jjhāsaye"ti nighaṇḍūsu vuttaṃ. 'Sudassano'ti evaṃ nāmako. 'Dāyādo'ti putto. "Dāyādo banve putte"ti anekatthe vuttaṃ. 'Dhammanimmito'ti puññakammamāpito. 'Aḍḍhappatto'ti adhikamapatto. 'Cha kāmagge'ti chakāmāvacarānaṃ jeṭṭhabhāve. 'Dayito'ti ñātīhi anukampito. 'Patthito'ti mātāpitūhi patthetvā laḍaputto. 'Kammantavyāvaṭoti kammesu vyāvaṭo ussukko. 'Pūgo'ti gaṇo. 'Oraka'nti lāmakaṃ. 'Kāra'nti adhikāraṃ. 'Sattukassā'ti sapattassa. 'Ruṭṭho'ti'kuddho. 'Dvārarodha'nti dvārapidahanaṃ. 'Tapassino'ti tāpasassa. 'Ekāhaṃ'ti ekadivasaṃ. 'Pāpanta'nti taṃ nirayaṃ pāpuṇiṃ. 'Dvārarodhassavāhasā'ti sattuno dvāraniruṅkāraṇā. 'Chandadānenā'ti ruciyayā upāyaṃ akkhātena. 'Revatamaddasā'ti khadiravaniyaṃrevatattheraṃ passi-avasānagāthāyaṃ, 'mahabbhuta'nti 1 mahacchariyaṃ. 'Puññānubhāvacasiriṃsirimata'nti sirisāramahaggatānaṃ sivalittherādīnaṃ puññā
---------------------------------------
1 Mahaggatanti, mahaggataṃ vepullappattunti katthaci.

[SL Page 023] [\x 23/]

Nubhāveca siriṃca sutvā. 'Kusita'nti ālasiyaṃ. 'Kāmatthā'tibhonto kāmatthatumhe chekāti seso dakkhāti attho. Ayaṃ gāthā indavaṃsā nāma.

Sā indavaṃsā khaḷu yattha tā jarā.
Sīvalīttherassa vatthuṃ dasamaṃ.

Yakkhavañcina vagegā taniyo.
Tassa vaggassa uddānaṃ

Yakkha vañcita micchādiṭṭhi pāda piṭhī ca uttaro
Kāvīra paṭṭanaṃ cora ghātako saṇḍupāsako
Kapaṇo deva putto ca sīvalittherena tedasā'ti.
---------
Iti paramavisuddha-pe-atthavaṇṇanāsārabhutā tatiyassa yakkha vacitavaggassa attthavaṇṇanābhutā madhurasavāhinīṭīkā samattā.
.........
Catutthassa mahāsenavaggasasa paṭhame 'manāpabhāva'nti manuñña bhāvaṃ. 'Koṭṭetī'ti udukkhalamūsale hi koṭṭeti. 'Papphoṭetī'ti suppena papphoṭeti. 'Manaṃ patī'ti saddhāsampannacittaṃ nissāya. 'Khīrasāgara'nti evaṃ nāmakaṃ. 'Sannidhi'nti sannicayaṃ. 'Theyyassā'ti theyyaparibhogassa. 'Tatheviṇa'nti taṃ evaṃ iṇa paribhogaṃ anādiyitvā. 'Subheratā'ti puññakamme ratā-avasāna gāthāyaṃ, 'āyāsenakata'nti attano āyāsenakataṃ kammaṃ. 'Mantvānā'ti ñatvā. 'Kare'tī kareyya. Ayaṃ gāthā kumāralalitā nāma.

Kumāra lalitā jasagā.
Mahāsenarañño vatthuṃ paṭhamaṃ.
---------
Dutiye 'abhayuttaracetiye'ti evaṃ nāmake. 'Adhotāsate'ti aparisodhite pupphāsane. 'Bhagavantasasā'ti bhāgyavantassa, bhagyavantassātipi pāṭho, sirimattassātyattho. 'Sāsirūpī'ti sāsurūpī āsi. 'Morova labhatephala'nti moroviya kammasarikkhakaṃ phalaṃ labhate. 'Lalanānanāti'ti vicittamukhāni. 'Calalocanāti'ti calitacakkhūni. 'Taruṇāruṇānī'ti taruṇasuriyassa viya aruṇavaṇṇāni, 'calitādharāṇī'ti niddhūtavadanāni(hatthapādādīhi sahitāni sametāni.) 'Manujo'ti jano. 'Nettapiya'ntī cakkhupiyaṃ.

[SL Page 024] [\x 24/]

'Nicajāti'ti hīnajātikampi. 'Sametī'ti samāgacchati. 'Chamāyamattikāti bhumiyaṃ mattikā. 'Cāmīkarajātikāyā'ti cāmakaro vuccati suvaṇṇavaṇṇosuvaṇṇavaṇṇatāya haṃso'pivāmikaro,suvaṇṇa haṃsoti attho, tassa jāti cāmikarajātikā suvaṇaṇahasenāti attho. 'Sigāladhenū'ti sigālanāmikādhenusigālīti attho. 'Sihavarenā'ti carakesarasīhena. 'Kāmeti'ti mamadhītā kulasampannameva kāmeti piheti. 'Anupakkuṭṭho'ti agarahito. 'Gandhabba'nti gandhabbasippaṃ. 'Sarasenā'ti sahanavanāṭakarasena. 'Kiñciapanetvā'ti thokaṃvicaritvā. 'Kambalahaddapīṭhe'ti kambalapariyonaddhesugandharasa bhaddapīṭhe. 'Dasanaraṃsinā'ti dantappabhāya. 'Surattādharenā'ti surattadantāvaraṇena. 'Mandahasita'nti mandahasanaṃ. 'Raññosakāsā'ti rañño nivesanā. 'Āpade'ti upaddave. 'Lalanā'ti vilāsamantā. 'Kāmalālayā'ti kāmalā vuccati kāmalābho attano kāmena paresampihetīti katvā tassālayā kāmalābhālayāti vattabbe hakāralopavasena kāmalālayāti vuttaṃ. 'Nilakkhīcaṇḍakaṇḍehī'ti nīlakkhisaṃkhātehi kakkhalakaṇḍehi. 'Vikhaṇḍesi'ti vilekhayī. 'Mukhambuje'ti mukhapadume. 'Sattā'ti laggā. 'Mamanettamadhubbatā'ti mama cakkhudvayamadhukarā. 'Nasarantā'ti na gacchantā. 'Tatthevā'tī mama cakkhuvayamadhukarā. 'Nasarantā'ti na gacchantā. 'Tatthevā'ti tattha evassā mukhambuje. 'Te'ni madhukarā. 'Sahevatehi'ti madhukarehi saheva. 'Ullaṅghauddhato'ti ullaṅghamiva uddhato hutvā. 'Lajjāgambhiraparikha'nti hirisaṃkhātaṃ gambhīraparikhaṃ. 'Dhitipākāramuggata'nti paññāsaṃkhātaṃ uggataṃ pākāraṃ. 'Candanassā'ti candanasārassa. 'Agammagamanā-ti agantabbaṭṭhāna gamanahetu. 'Narānaṃ durato yāti siri'ti manussānaṃdurato siri apa gacchati. 'Kitticāyubalaṃbudhi'ti kitti ādayo pi agammagamanā apagacchanti. 'Ayasaṃcasagacchati'ti soagammagamanāayasañcapappoti. 'Amejjhe'ti medhinobhāvo mejjhaṃ, namejjhaṃ amejjhaṃ tasmā bālāti attho, dummejjhātipipaṭhanti. 'Thiratana'ntī itthiratanaṃ. 'Yuvāka'ti yuvatī. 'Dukakulā'ti kucchita kulato api. 'Gāhiyā'ti gahanīyāeva. 'Guhāsayo'ti * kāmasaṃkhātassa guhāsayassa nivāso. 'Narādhamo'ti caṇḍālamanusso nihīnapurasovā-avasāna gāthāyaṃ, 'ayoniso'ti ñāṇena apaccavekkhitvā, adhotāsane pupphapūjākaraṇena. 'Īdisaṃgati'ntiīdisaṃ phalanippattiṃ, ayaṃ gāthāindavaṃsā nāma.

Suvaṇṇa tilakāya vatthuṃ dutiyaṃ.
---------------------------------------
* Guthāsayo'tipi dissati.

[SL Page 025] [\x 25/]

Tatiye 'vissamiṃsū'ti kilamathaṃ vinodayiṃsu. 'Yatthāsino'ti yasmiṃbodhirukkhamūle nisinno. 'Jesi'ti ajesi. 'Sasenaṃ makaraddhaja'nti senāsahitaṃ makaraddhajavantaṃ devapaputtamārabbha, sohi makarasadisattā makaraddhajoti laddhanāmo. 'Padamakopayanti padaṃ akopayanto. 'Sattarattindiva'nti sattāhaṃ. 'Nettatalanīrajaraṃsitā'ti vimalanīrajaraṃsinā nettadvayena. 'Nettālipālipātanā'ti nettā iva alī nettāli, pakkhasaṃkhātamadhukarā, nettālinaṃ pālinettālipāli, tesaṃpātanā nettālipālipātanā. Mecakākārapattehī'ti memacakaākārapattehi. 'Sikhaṇḍi viyā'ti mayūro viya. 'Bhātī'ti jotalati. 'Yo'ti yo bhagavā. 'Surapādapovā'ti devānaṃ kapparukkho viya. 'Ya'nti adāsiṃ. 'Ettha kānane'ti imasmiṃ vanasaṇḍe. 'Me gatta'nti mama sarīraṃ. 'Nivatthamalitambara'nti malinavatthanivatthaṃ. 'Cikīṇṇaphalitaggehi kesehi'ti induyasuttakoṭṭhāsehi ākiṇṇakesehi, indriyasuttaṃ hi dālinanti vuccati. 'Viralākula'nati viralañceva ākulavikulava. Ūkāguthapaṭikkula'nti ūkāguthehi paṭikkulaṃ. 'Āpajjana'nti āpajjanaṃ mama siraṃ. 'Sunīlamududhammilla'nti sunīlaṃ ceva muduṃca dhammillayuttaṃ. 'Yamubbahe'ti samāvahāmi-avasānagāthāyaṃ. 'Kapaṇā'ti varākā. 'Thūlakuñcelakenā'ti thūlapilotikasāṭakena. 'Pūjāparā'ti pūjāparāyanā. 'Sammā'ti sammāpakārena ālapanaṃ vā etaṃ. Ayampi gāthā vasantatilakā nāma.

Kapaṇāya vatthuṃ tatiyaṃ.
---------
Catutthe 'orabhāge'ti heṭṭhā bhāge parabhāgeti vā. 'Gamanāyana'nti gamanīyaṃ ayanaṃ, gantabbamaggoti attho. 'Dhotamuttāsamābhāyā'tidhotamuttāsamāya setaābhāya. 'Dussatoraṇapantiyo'tidussehi lambitānaṃ toraṇatthambhānaṃpantiyo. 'Kaladhotahemaramhādinānātoraṇapantiyo'ti ettha ramhāti cūlakadaliyo, loke pupaphakadalīti vuttā, ādisadedana taruṇatālanālikerabhujapattādayo saṅgahītā, rajatasuvaṇṇarambhādihi olambitānaṃ nānātoraṇānaṃ pantiyoti adhippāyo. 'Anekatoraṇupari toraṇā'ti anekatoraṇānaṃ upari ussāpitatoraṇā,

[SL Page 026] [\x 26/]

'Kusumagghikā'tipupphagghikā. 'Dīpitā'ti jalitā. 'Padumuppalasantīrapupphapallavalaṃkatā'ti padumaṃ ca uppalaṃ ca santīraṃ ca padumuppalasannīrāni, sannīraṃ vucacata kalhāraṃ, pupphaṃ ca pallavaṃ ca pupphapalavāni, padumupapalasananīrāni ca tāni pupphapallavāniceti padumuppalasannīrapupphapallavāni, tehi alaṃkatāni padumuppala sannīrapupphapallavalaṅkatā. 'Ghaṭamālāyo'ti mahācāṭipanatiyo. 'Yogandhavārīhi'ti sugandhajalehi. 'Vanamāsī'ti rukkho āsi. 'Ketavo'ti mahāketu. 'Mandamandasamīraṇā'ti mandamanderitvātā. 'Pādapathe'ti pādanikkhipanārahe pathe. 'Sattasammaṭṭabhumiya'nti rajohatupahatāyavārinā siñcitasammajjitabhumiyaṃ. 'Lājādipavapupphānī'ti lājādikānī pcavidhāni pupphāni, porāṇāpanāhu:-

Nandiyāvaṭṭamakulaṃ mallikāmakulaṃ tathā
Dabbatīṇañca siddhatthaṃ lājapañcamakānime'ti:-

'Caturā'ti hāvabhāvalīlā imehi catuhi vaṇṇasaṇṭhānavilāsa bhāvehi iti cāturiyehi samantāgatā nārīti jātakaṭīkākārā, athavā cāturāti chekā dakkhā. 'Rasabhāvanirantarā'ti naccādi rasabhāva puṇṇā. 'Kaṃsa'nti ekaṃ turiyavisesaṃ, taṃ pana vaṃsa gahaṇeneva saṃgahītaṃ. 'Vaṃsādī'ti susiragaṇeva, ādisaddena sesaṃ ātataṃ vitataṃ ātatavitatantī tisso turiyajātiyo saṅgaṇhāti. 'Gāyaketthā'ti gāyakā etthāti chedo. 'Layānugata'nti rāgādilayānugataṃ. 'Sādhuvādehī'ti sādhukāranigghosehi. 'Bherīnaṃ titadehivā'ti bherīnaṃabhinādehi ca. 'Karīta'nti hatthīnaṃ. 'Hayāta'nti assānaṃ. 'Heyayitehi'ti bhesetisaddaṃ kurumānehisaddhiṃ. 'Nekaviṭaṅkasaṅghehi'ti anekasatehi viṭaṅka gaṇehi. 'Sokarihi'ti sokaarihi, athavā sokarihīti so maggo karihi hatthihi ākulo. 'Aḍhamaṅgalamuggayahā'ti chattacāmarādiaṭṭhamaṅgale uggayaha. 'Pamādā'ti nāriyo. 'Papāhi'ti udapānehi. 'Sinānattha'nti maggasiñcanatthaṃ. 'Pokakharañño'ti pokkharaṇīyo. 'Batā'tikhaṇitā. 'Ṭhapetvāna mahāgaṅga'nti mahāgaṅgā aññatra yaṃkici idhamettha natthiti adhippāyo. 'Yassatthāyā'ti yassā gaṅgāya atthāya. 'Lambanāti dvā'ti ālambanāni. 'Mānenupatthaṅacetayā'ti mānena upatthdhamanasā. 'Māmānassavasīhothā'ti tumhe mānavasīkā mā hotha 'mātopalālito'ti mānena ālulīta mano. 'Makkaṭo'ti makkaṭo viya. 'Nibbaṇā'ti cāṇasaṅkhātā vanato nikkhantā hotha, tenāha bhagavā "vanaṃ chindatha mārukkhuṃ vatato jāyate bhaya"nti ādi. 'Karajakāya'nti

[SL Page 027] [\x 27/]

Ettha karaṃ vuccati mātusambhavaṃ sonitādi, karato jāto karajo karajo evakāyo karajakāyo, tasmiṃ:-avasāna gāthāyaṃ. 'Sadevakāta'nti devatāsahitānaṃ manussānaṃ. 'Āyayatate'ti sukhette, ayaṃ gāthā vaṃsaṭṭhā nāma.

Vadanti vaṃsaṭṭhamidaṃ jatājarā.

Indaguttattherassavatthuṃ catutthaṃ.
---------
Pañcame 'kusinārāyaṃ upavattane'ti kusinārāyaṃ pacchima dakkhiṇadisābhāge. 'Ahateta vatthenā'ti abhinavena balimakkhitasāṭakena. 'Ayasāyadoṇiyā'ti suvaṇṇadoṇiyā. 'Tiṇisākhapupphāti'ti tīṇi sākhāpabuddhapupphāti, evattāmakātīti vā, keci sātapupphātītipi paṭhanti. 'Baravātenā'tī kharena udaravātābādhena. 'Tamaha'nti taṃ ahanti chedo. 'Paribhāvita'nti sugandhitaṃ 'madhubbatatiyevitā'ti madhukaratisevitā. 'Piñjarītā'ti piñjara vaṇṇitā. 'Ima'nti mama sarīraṃ. 'Mohetā'ti mohajālena. 'Pūtibhūtaṃ kalebara'nti purāṇatacaṃ pahāya gatorago pamaṃ sarīraṃ. 'Apaviddha'nti chaḍḍhitaṃ. 'Kuṇapālayaṃ'ti asītikimikulāvāsabhutaṃ. 'Upāyanenā'ti upāyātena. 'Taṇhāyaññāṇatā aho'ti taṇhāya aññāṇatā acchariyaṃ. 'Maha'nti pūjaṃ. 'Bhāsamānaṃ'ti jotayamānaṃ. 'Udikkhaphā'ti oloketha. 'Anumatta'nti paramānubhedamattampi. 'Hātaṃ'ti taṃ phalahānaṃ nahoti:osānagāthāyaṃ. 'Bhutī'nti sampattiṃ 'sāta'nti kantaṃ. 'Kāmatthacekatthā'ti tumhe ce kāmayatha puññāni kattha karitthāti. Ayampi gāthā upajātināma.

Sākhamālepūjikāya vatthuṃ pañcamaṃ.
---------
Chaṭṭhe 'dānassedaṃ'ti dānassa idanti chedo. 'Divasampatī'ti divasaṃ nissāya. 'Pupphaphalapallavehi'ti pupphehi caphalehi ca pallavehi ca pupphaphalapallavehi, komalapattehi ca.'Cinatā'ti vinātā, ayameva vā pāṭho, uddhatātyassattho. 'Akaddamātinnasupatitthehi'ti akaddamehi anupubbaninnehi titthehi. 'Nāpi'ti naahosi. 'Purātanaṃ'ti porāṇaṃ. 'Adāsī'ti dadāsi. 'Patthaṭanti pattharitaṃ. 'Patthodanenā'ti patthappamāṇena odanena, ekapattho nāma pakatinālīti jātakaṭīkākāro:-osānagāthāyaṃ. 'Dānatvaya'nti dānānugataṃ maggaṃ. 'Mākatthā'ti mākarittha. Ayamapi gāthā upajāti nāma.

Moriyabrāhmaṇassa vatthuṃ chaṭṭhamaṃ.

[SL Page 028] [\x 28/]

Sattame osānagāthāyaṃ, atrajesu pemaṃ chetvāna idha mānuse evaṃ dānaṃ dadanti ko nāmasamiddho narodānassa phalaṃ saranto dānaṃ nādāsiadāsi yevāti attho. Ayampi gāthā upajāti nāma.

Puttavatthuṃ sattamaṃ.
---------
Aṭṭhame 'malayavāsīna'nti evannāmake dese vāsīnaṃ janā naṃ. 'Ekā ceṭakā'ti ekā kuladāsi kumārikā. 'Sahayā'ti turitā. 'Vissandayanto'ti ghaṭṭāpento. 'Mukhato'ti pattāmukhā. Puṇṇañcā'ti pattapūraca. 'Uppatītañcā'ti mukhato galitvā patta passelagagitañca. 'Paṇidahi'ti paṇidhānamakāsi. 'Āṇā'ti mama āṇā pavatti. 'Cumbaṭakaṃ katvā'ti pattaṭhapanatthāya cumbaṭākāraṃ katvā. 'Bhubhujo'ti rājā. 'Pavāṇī'ti sundarakathā. 'Subbatā'ti sundaravatā. 'Icchadā'ti icchaticchatadā. 'Madhudo'ti ma dhu dāyako. 'Nigrodho'ti nigrodhasāmaṇero, so hi bindusārarañño ceṭṭha puttassa sumanarājakumārassa puttoti, idaṃ hi samantapāsādikāyañca vuttaṃ. 'Tisso'ti devānaṃ piyatisso rājā. 'Pāravādiko'ti parasamudde khipāhītipaccekabuddhassa evaṃ vādako. 'Uppalaṃva yathodake'ti ettha rassakatena vāsaddena uppalaṃvā yaṃ kiñci kumudaṃ vā jalajaṃ pupphajātaṃ vā samucecati. 'Aññātaṃ tātā'ti tāta tava vacanaṃ mayā ñātaṃ. 'Pariyosāpehi'ti bhātuyā dinnāya pattiyā anumodanassa vipākena. 'Aseso-ti asiesoti chedo. 'Dantaponakiccaṃ'ti dantasodhanakiccaṃ. 'Agadāmalakaṃ'ti dibbosadhaāmalakaṃ. 'Titthūsakāti'ti niggatathusakāni. 'Kūṭaṃpaharantī'ti kūṭaṃ bhindanti. 'Salilatala'nti saratalaṃ. 'Akkhipūjaṃtāmā'ti akkhinā anaññavihitakaṃ katvā olokana pūjaṃ. 'Bāhirakapāsaṇḍa'nti kilese pāsaṇḍentīti pāsaṇḍā, tannāmakaṃ bāhirakapabbajitaṃ. 'Paṇḍaraṅga'nti haliddirāgavatthanicatthaṃ pabbajitagaṇaṃ. 'Atiharathā'ti ānetha. Cetiyenipatitakuddālo'ti cetiyaṃ bhindituṃ paharitakuddālo. 'Sudhābhūmī'ti sudhāya katabhumi. 'Kaṭṭharūpakātī'ti kaṭṭhamayayantarūpāni. 'Paricaraṇakadhātu matta'nti tattha puññaṃ katvā devamanussehi upaṭṭhātabbaraha dhātuṃ ṭhapetvā. Dāyādo'ti pituhi dinnadāyaṃ ādadāti gaṇhātīti dāyādo, putto tyattho. "Dāyādo bandhave putteti nighaṇḍusu vuttaṃ. 'Puttānaṃ mana'nti ettha putto cadhītā ca puttāti ekasesenavuttaṃ puttadhītarānaṃ manantiattho. 'Uppabbājetvā,ti gihībhāvaṃpāpetvā. 'Yati'ti bhikkhavo. 'Tinna'nti pubbāparamu

[SL Page 029] [\x 29/]

Ñcanasaṅkhātānaṃtissannaṃ cetanānaṃ. "Sampuṇṇattā" ccādīsugāthāsu samapuṇṇattā madhuppado vānijo sabbattha bhave sabbadā kāle sabbasampattiṃ. 'Abhisambhuṇī'ti anuhosi. 'Muṭasīvaraññe'tī muṭasīvarāje. 'Suto'ti putto. 'Dasaputtesu'ti niddhāraṇe sattami. 'Sama'ntisaha.'Nidhayo'ti mahānidhī. 'Bhinananāvāgatāticā'tivānijakānaṃ bhinnanāvāya ṭhitāni.* 'Tatra jātāti cā'ti tasmiṃ ratanākarejātāni. 'Ratanānī'ti. Kahāpanāni 'nisso'ti ekā latāyaṭhi ekā pupphayaṭhi ekā sakuṇayaṭhiti tisso. 'Tāsu'ti tāsu tisu yaṭhisu. 'Etthā'ti etīssaṃ latāyaṭṭhiyaṃ. 'Kakudhaphalākatikā' ti kakudhaphalākārā, ākatasaddohetthaākāravācako; padumākatītiādisu viya. 'Iccetā'ti iti etā muttāti yojanā. 'Samuddā'ti samuddato. Sabbaṃ puññavimbhita'nti sabbapuññassa vimhayakaraṃ, vījambhitanti vā pāṭho, sobhayānanti attho. 'Naruttamaṃ'tisahāyarājānaṃ ālapati. 'Vajāhī'ti gacchāhi. 'Attasattamo'ti attānaṃ sattamaṃkaronto, tenāhu:-

"Mahindo nāma nāmena saṅghatthero tadā ahu
Tato iṭṭiyo uttiyo bhaddasālo casambalo
Sumaṇo sāmaṇero cachaḷabhiñño mahiddhiko
Bhaṇaḍuko sattamo tesaṃ diṭṭhasacco upāsako
Ete nāgā mahāpaññā jambudīpā idhāgatā'ti":-

Kadāte āgatāti ce sammāsambuddhassa parinibbāṇato dvinnaṃ vassasatānaṃ upari chattiṃsatime vasse āgatāti vinayaṭṭhakathāyaṃ. 'Migava'nti migavadhaṃ. 'Pamattaṃ vijjhitu'nti pamattaṃ attānaṃ ajānantamigaṃ vijjhituṃ. 'Isivātapaṭivā to'ti isinaṃ nivāsana pārupanavātena paṭivāto hutvā. 'Rukkhopamādinā'ti ettha ambarukkhūpamena. Therokira cintesiayaṃ rājā paññāveyyatto nukho udāhu noti ekaṃ samīpe ṭhitaṃ ambarukkhaṃ sakkhiṃ katvā pucachi, ko ca nāmāyaṃ mahārāja rukkhoti? Ambarukkho bhanteti, imaṃ ambarukkhaṃ ṭhapetvā aññe ambarukkhā atthiti? Atthi bhantaiaññe anekāambarukkhāti, imaṃca ambarukkhaṃ aññe ca ambarukkhe ṭhapetvā aññe rukkhā atthiti? Atthi bhantetiaññe panasādayo anekārukkhāti, atthipana mahārājaaññe ambarukkhe ca anambarukkhe ca ṭhapetvā aññe rukkhāti? So yeva bhante ambarukkho ti, evamādinā upamānena tassa paññaveyyattiyaṃ aññāsi, tenāhu. 'Tassapaññā
---------------------------------------
* "Bhaṇḍanāvāgatānica" katthaci dissati.

[SL Page 030] [\x 30/]

Veyyattiṃñatvā'ti ādi. 'Mahipassā'tirājino. 'Mahāmatī'ti mahāpañño thero. 'Aḍḍhateyyānī pānasahassānī'ti pacasatādhikānidvisahassapāṇāni. 'Aḍḍhanavapamāṇaṃ pāṇasahassa'nti pañca satādhikā aṭṭhasahassajanā. 'Bodhateyyambuje'ti bodhaneyya padume vikāse phalle akāsi. 'Kumudākare'ti kumudavane. 'Pāravādikadosenā'ti parasamudde khipāhīti vādassadosena. 'Jāteva'nti ayaṃ majjhimo bhātiko vānijo jāto. 'Parasāgare'ti laṅkādīpe. 'Issaro'ti rājāhutvā. Osānagāthāyaṃ:- 'phalatī'ti phalaṃdeti. 'Yoniso'ti ñāṇena. 'Kubbathā'ti karotha. 'Ye'tyādisu ye sappurisā yattha katthaci gantvā nasovanti tādisekamme kubbathāti seso. Ayampi gāthā upajāti nāma.

Tehātikamadhuvānijakānaṃ vatthuṃ aṭṭhamaṃ.
---------
Navame 'sāsanotārabhuto'ti sāsanassa otiṇṇabhuto. 'Mahāsobha'nti mahantaṃ āvāṭaṃ. 'Maruttarukkho'ti māruta rukkho, ayameva vā pāṭho, āravadhārukkhottyattho. 'Sukkhapāribhaddadaṇḍaka'nti sukkhaṃ kovilāradaṇḍakaṃ pasavanto upavinanto. 'Nibandhantī'ti vācāya ativedhenti. 'Cakkavatti'nti cakkavattibhāvaṃ. 'Mahābhītikara'nti mahantaṃ bhesmakaraṃ. 'Makaraddhaja'nti mārasenaṃ. 'Palāpaya'nti palāpayanto. Kile sārisahassa'nti diyaḍḍhasahassakilesārayo. 'Nayanaṃsujalasekehī'ti pākaṭo. 'Ratanādīhi'ti ratanagharādihi. Nirāmayo hotī'ti ārogo hoti. 'Paccatthecā'ti diṭṭhadhamme ca. 'Paratthacā'ti paraloke ca. 'Tadattha'nti taṃ atthaṃ. 'Upāsanīya'nti upaṭṭhātabbaṃ. 'Yā'ti yā nārī.'Tiṇṇakaṅkhā'ti buddhe dhamme saṃghe ca tiṇṇavicikicchā. 'Jala'nti obhāsettī. 'Nīladhammillabhārā'ti sunīlamudusiniddhakesabaddhabhāradharā. 'Soṇṇadolābha savaṇā'ti suvaṇṇadolāsamāna kaṇṇā. 'Subhapayodharā'ti sundarathanavayadharā. 'Sataraṃsihi sasammissasajjhāmbusamādharā'ti sajjhu vuccati rajataṃ sarīraraṃsīhi missata rajataambudasamādharā.'Paragali'ti bhassī. Avasānagāthāyaṃ:-'duminda'nti dumarājānaṃ bodhirukkhaṃ. 'Samapūjita'nti animisehi akkhihi suṭṭhupūjitaṃ. 'Sabhāgavā'ti so puññassa bhāgī. 'Atītiko'ti niddukkho. Ayaṃ gāthā bhaddikaṃ nāma.

Nanaralahugurūhi bhaddikā.

Bodhi rājadhitāya vatthuṃ navamaṃ.
---------

[SL Page 031] [\x 31/]

Dasame 'vanakammikenā'ti vane kammakārakena janena. 'Vaṭṭita'nti vaṭṭīkataṃ. 'Sāmaṇeragatenā'ti sāmaṇere pavattena. 'Sikhā'ti kesabaddhā. 'Paṇṇasuciyā'ti mahāsūciyā. 'Potthaka'nti rittapotthakaṃ. 'Anenā'ti atatano sunakhikāle ālo padānena. 'Dhīrā'ti taṃ ālapati. 'Tava dāsikā'ti tava dāsi. 'Sukhitā'ti sukhāpitā. 'Issaro'ti adhissaro. 'Tādisi'ti taṃ sadisā. 'Jānāsi'ti jānissasi. 'Bhikkhitvānā'tibhikkhāya caritvā. 'Aladdhagocarā'ti aladdhāhārā āsi. 'Tiyaddhesu'ti pahāya atatahiteti chedo:-avasānagāthāyaṃ. 'Tiyaddhesu'ti atītadhāanāgataddhā paccuppannāddhāti tīsu addhesu. 'Añña'ntī aññaṃ paṭisaraṇaṃ. 'Icchitatthadāyaka'nti icchiticchitadātaraṃ. 'Surapādapa'nti kapparukkhasadisaṃratanattayaṃ ayampi gāthā bhaddikā nāma.

Kuṇḍaliyā vatthuṃ dasamaṃ.

Mahāsenavaggo catuttho.
---------
Tassa vaggassa uddānaṃ.

Mahāseno casuvaṇṇa tilakā kapaṇā tathā
Indagutto sākhamālā moriyabrāhmaṇopi ca
Madhuvānijako puttamārako bodhidhītu ca
Kuṇḍaliyāti catuttha vagge vatthudaseritāti.

Itiparamavisuddha-pe-catutthassa mahāsenavaggassa atthavaṇṇa nāsārabhutā madhura rasakavāhinī ṭīkā samattā.

Ettāvatā catuvaggaṭṭhitā samacattālīsavatthupatimaṇḍitā jambu dīpuppatti vatthukathā niṭṭhitāti.

Dhammasoṇḍo tu paṭhamo nandirājā ca dutiyo
Tatiyo yakkhavacitavaggo catutthameva ca,
Mahāsenoticattāro vaggā hi jambudīpikā
Samatāḷīsavatthumhi maṇḍitā niṭṭhitādhunāti.

Jambudīpupapatti vatthukathāniṭṭhitā.
---------

[SL Page 032] [\x 32/]

Sīhaladīpakathā kathiyanti.
---------

Idāni sīhaladīpuppattivatthūni kathiyante. Sīhaladīpuppattiyamhi chavaggā saṭṭhivatthūni, vaggesu paṭhamo migapotakavaggo, vatthusu migapotakavatthu ādi, migapotakavatthumhi ayamānupubbikathā veditabbāti attho.

'Uddalolakavihāraṃnāmā'ti evaṃ nāmakaṃ vihāraṃ. 'Vihāropavane'ti tassa vihārassa upavattane vane, pacchābhāgeti attho. 'Padose'ti suriyatthaṃgamitamatte. 'Migabhutenattanā'ti purimabhave atatanā migabhutena. 'Buraggeyevā'ti ettha kesorohanatthaṃ khuradhārāya aggo ṭhapitamatteyevāti attho, taṃ saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ; vinayaṭīkāyaṃpana "pubbahetusampanno katābhinīhāro kusalaputetāpaṭhama kesavaṭṭiyā oropanakkhaṇ sotāaipattiphale patiṭṭhahi, dutiyāya kesavaṭṭiyā oropiyamānāya sakadāgāmiphale, tatiyāya anāgāmiphale, kesānampana oropanaṃ ca arahattaphalasacchakiriyā caapacchā apure ahosi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ khuraggeyevā"ti. 'Parimajjanto'ti idhaṭṭhito dvādasacattāḷisasahasasayojane ākāse ṭhitaṃ candamaṇḍalaṃ paramasanto. Gāthāsu bhante yo puriso gantvā tiraṭṭho mahodadhiṃ disvā apaññavā sakalasamuddoti saññāyaayaṃ samuddo mayā diṭṭhoti bhāsati, evameva yathā idha sāsane yo bhikkhu keci kilese attano jhānabalena vikkhumbhitvānapi aṇḍuvaṃ kuppadhammaṃ ñānabalaṃ laddhāna so kilesānaṃ appahantvāna laddhatthosmiti adhimānavasena maññati; tatheva yo bhikkhu taṇhādāsavyatho taṇahādāsabhāvaṃ gato amutto yeva taṇhāyavase vattati, yo bhikkhu alakkhiṃ nissirīkaṃ bhīmaṃ anapāyiṃ ananthadaṃ taṇhaṃ pajaheyya, so bhikkhu mārabandhanā muttoti mātulassa ovādaṃ adāsi. 'Tayajjā'ti tayā ajja. 'Disvā'ti katvatthe tvāppaccayo. 'Paṭiviṃso'ti attapaṭiviṃso. 'Ubhiṇṇaṃ yevā'ti amhākaṃ ubhiṇṇaṃ yeva. 'Pattacīvaramādāyā'ti hatthena pattaṃ kāyena cīvaraṃ gahetvā:-avasānagāthāyaṃ, desentānaṃ bhikkhūnaṃ saddamatte nimittaṃ viciniya dhammaṃ.

[SL Page 033] [\x 33/]

Saññaṃ laddhā manujavibhavaṃ ca puññapapavattiṃ ca; labhanti, matimā bunddhe saddhaṃ vihitaṃ katvāsādhu sutvāna ito cuto muninā vaṇṇanīye vimāne kiṃ naramati,? Ematevāti athā; aaiyaṃ gāthā vuttisaññāvasena mandākkantānāma, chandasaññāvasena acacaṭhī nāma, mahantatagagavasena hi vandākakantā, garulahuniyamena ca, sattarasakkharavasena caacacaṭhi, tenāhu:-

"Akkharaniyamo chandaṃ garulahuniyamo bhave vutatī"ti:-

Itoparesupi esevanayo, ayaṃ gāthā pana osānagāthā, anusāsinītipi vattuṃ vaṭṭati.

Mandākkantā mahanatatagā go yugutvassakehi.

Migapotakavatthuṃ paṭhamaṃ.
---------
Dutiye "hirañña suvaṇṇādinekavibhavasamākiṇṇaisasarajanasamuhayamākula"nti hiraññasuvaṇṇamaṇimutatāveḷu riyādi anekasampattīhi samākiṇṇabhutaissarajagaṇe hi samākulaṃ. 'Naccagītavāditehi niccaṃ janamanonandana'nti naccehi ceva gītehi ca vāditehi ca niccā janānaṃmanonandanakaraṃ. 'Nirantaradānakīḷāpasutānekajanākula'nti satataṃ dānakīḷāsu pasutehi anekajanehiākulaṃ; dhammaṃ soṇḍenti kāmentīti 'dhammasoṇḍā, dhammakāmāti attho. 'Bhumaganāmatthakāhitarajatakirīṭamivā'ti bhūmibhāgasaṅkhātāya aṅganāya vanitāya matthake alaṅkatarajatamakuṭamiva. 'Anaññavihitā'ti aññavihitā ahutvā. 'Nibbiso'ti vigataviso. 'Kibbisa'nti kaṭukavisaṃ; osānagāthāyaṃ. 'Kibbisaṃ cāpahātī'ti kibbisaṃkaṭukavisaṃputtassaapahāti. 'Divijamanuja'nti devalokajañcevamanussalokajañca, ayampi gāthā mandākkantā nāma mabhanatanagagayuttāti.

Dhammasutaupāsikāya vatthuṃ dutiyaṃ.
---------
Tatiye 'osaranti'ti sannipatanti. 'Tiṇatthamhe'ti vaṃsarūkkhatthamhe, "tiṇalatānigghoso"ti ādisu viya bahisāratālanālikeravaṃsādayo tiṇanti saṅkhaṃ gatā. 'Ṭhānokāya'nti ṭhitokā sañceva nisinnokāsava. 'Romacitagatto'ti uddhaggalomasarīro. 'Sappo'ti nīlasappo, siluttoti vadateva, ghorānasappo tipi pāṭho, ghoraṃ ānaṃ visaṃassāti ghorāno, kaṇhasappoti

[SL Page 034] [\x 34/]

Attho. 'Nisidatamaṃsa'nti nisīdanakuṭamaṃsaṃ, ānisadamaṃsanti pāṭhopi sundaro. 'So āvuso visaṃ mesāvasesa'nti so āvuso me sarīre visaṃ sāvasesaṃ atthi. 'Ta'nti taṃ visasesaṃ. 'Tassā'ti tasasa bhagavato, katatari sāmivacanaṃ. 'Payātu'ntiapetuṃ vigaliyatthañca. 'Dhammo'ti pālidhammo. 'Tarovā'ti taro iva mahāpalavova. 'Mahāgado'ti mahosadhova. 'Macacujarāpahāṇo'ti maccujarāsaṅkhātāmayappahāṇo. 'Sabbītināsāyā'ti sabbūpadadavanāsāya. 'Sabbadānenā'ti sabbassatiloke atthassa dānena. 'Cintāmaṇi bhaddaghaṭovā'ti cintāmaṇi viya ca akkhayadibbabhattapuṇṇavāṭi viya ca. Avasānagāthāyaṃ. 'Pāpesāghaṃvisamatibhusa'nti yo bhikkhu atibhusaṃaghaṃ vināsaṃ pāpesi. 'Bhavatā'ti vipallāso, bhavantā tyattho. 'Dadatī'ti dassati. Ayampi gāthā mandākkantā nāma.

Kuḍḍarajjavāsittherassa vatthuṃ tatiyaṃ.
---------
Catutthe 'gāmantasenāsana'nti gāmante katasenāsanaṃ. 'Pidhāyā'ti thaketvā. 'Kampamānahadayo'ti dayāya kampamānasadayo, no utrastatāya. 'Na taṃ so sarate coro'ti mittadubhitāya taṃ upakāraṃ nasarate. 'Core'ti corena. 'Attano dhamma'nti attanovālasabhāvaṃ. 'Kaṅkhanti'ti saṃsayaṃ karonti. 'Yo sā'ti yo sunakho, idha sāsaddo sunakhavācako ākārantapulliṅgo, yathā "yattha sā upaṭṭhito hoti" tica, 'sā ca vārenti sukara"nti ca. 'Adosovā'ti aduṭṭhoyeva, avasānagāthāyaṃ. 'Paṭhamasamaye'tī paṭhamavaye. 'Pañcakāmānugiddho'ti rūpādike paṃcakāmaguṇe anugiddho. 'Mada'nti dappaṃ. 'Tihavavibhava'nti bhavavibhavakaraṃ nibbāṇaṃ. Ayampi gāthā mandākkantā nāma.

Āraññakamahābhayattherassa vatthuṃ catutthaṃ.
---------
Pañcame'dhanāgamana'nti dhanassādhigamanakāraṇaṃ. 'Cetiyasandhi'nti cetiyassa cayasandhiṃ, taṃ kira ājānanto koci bhindituṃ nasakkoti. 'Āghāyā'ti āghāyitvā. 'Virajjantī'ti gandhaṃ yeva virajjanti, kuṇape suṭṭhu rajantīti yojanā. 'Saṃsārakhāṇukā'ti saṃsāre nikhātakhāṇusadisā bālā. 'Rogahārito'ti bhisakkā. 'Bhedamupatetī'ti vibhavaṃ vināyaṃ neti. 'Yātī'ti upagacchati.

[SL Page 035] [\x 35/]

'Sambuddhāga mapotthaka'nti sambuddhavacanalekhanapotthakaṃ. Osānagāthāyaṃ. 'Amarā'ti devatāyo. 'Akatasukatā'ti akatakallyāṇā, ghorāpāyaṃ gacchantevāti sambandho. "Hagatha bhajathāsuññapuññānī"ti apuññaṃ jahatha puññāni bhajatha. 'Paññā'ti paññāvanto. Ayaṃ gāthāpi mandākkattā nāma.

Sirināgassa vatthuṃ pañcamaṃ.
---------
Chaṭṭhe 'tāḷavatukkamhī'ti tāḷacatukkevane. 'Sudassanapadhānasālāyā'ti sudassananāmāya padhānasālāya. "Teso" tyādi gāthāsu, tissa eso upāsako tavapitāvā bhātāvā mātulovā na hoti, tava ñāti suhado ca diṭṭhasambhattako diṭṭhamitto ca sambhattena daḷhamitto ca nahoti, tassa koci upakāropi puretayā kato natthi, so taṃ bhavantaṃ sīlavantanti ñatvā tuyhaṃ aṭṭhakahāpaṇagghanakaṃ bhojanaṃ dassati, yadi tvaṃ tassa mahantataraṃ ānisaṃsaṃ icchasi sarāragā miyamānopi maramānopi taṃ bhojanaṃ nabhuñjāhi. "Ovaditvane" tyādimhi so dhīro attānaṃ ovaditvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā dukkhakkhayaṃarahattaṃ sacchikatvā buddhasāsanasobhako hutvā tadā bhattakiccaṃakāsīti. 'Karajakāya'nti karaṃ vuccati mātāpettikasambhavo, tato jātaṃ karajaṃ, karajaṃ eva kāyo karajakāyo, taṃ karajakāyaṃ. 'Brahmadeyya'nti seṭṭhaādeyyaṃ apunādānīyadeyyaṃ. 'Vaḍḍhamānanagara'nti evantāmakaṃ nagaraṃ. 'Dubbuṭṭhikā'ti avuṭṭhikā. 'Jātassarato pānīyaghaṭa'nti jātassaratoudakassapuraṃ cāṭiyaghaṭaṃ, osānagāthāyaṃ. "Accheramho' nyādisu bho accheraṃ katasucaritaṃ puggalaṃ. 'Nijjarā'ti jarāya abhāvena nijjarāti laddhanāmā devatāyo, abhigantvā mānenti, atha tassa puggalassa nijjarā thutimukhā vaṇṇanaṃ vaṇṇayanti, evaṃ vuttanayena tumhe vibudhamanujā ñatvā sugatiṃ bhajamānā satataṃ puññaṃ kurutha, loke mā khaṇaṃ na kkhaṇaṃ tucchaṃ yātuti. Ayampi gāthā mandākkantā nāma.

Saddhātissāmaccassa vatthuṃ chaṭṭhaṃ.
---------
Sattame 'mātularukkha'nti tannāmarukkhaṃ. 'Parivattetvā,ti sajjhāyaṃkavo. 'Sakidevā' tyādigāthāsu sakiṃ eekavārameva sā saṅgati taṃ puggalaṃ pāleti, bahuvārampi asabhi sagamo na taṃ pā

[SL Page 036] [\x 36/]

Leti. 'Napāpiyo'ti koci lāmako nahoti. 'Ve'ti ekantena. "Jīrantī" tyādisu "rājarathā"ti rājunaṃ rathā. 'Suvittā'ti suvaṇṇamaṇiveḷuriyādīhi sucittā suṭṭhuvicittā jīranti, sataṃ sappurisānaṃ tividho sucaritadhammo jaraṃ naupeti, santo bhave ekaṃsena sabbhi saṅgamaṃ pavedayanti, nahaṃ sabhāvatopaṭhavito ca paṭhavi sabhāvato nahato ca aññamaññaṃ anantabhutampi dureti āhu kathayanti, pāraṃ samuddassa samuddapārassāpi taṃ dure āhu. 'Mākhavajjā'ti mākho ajjāti chedo. 'Badālatāpaṇṇa'nti badālīlatāpaṇṇaṃ. 'Divayantarampatī'ti mama ṭhitadivasato antaradivasampati. 'Cāmaramorahatthā'ti morapiñjavicitracāmarahatthā. 'Suraṅgatā'ti devaccharā. 'Layāviyutta'nti tārādilayasaṃyuttaṃ, layoti ettha gāyantīnaṃ vīṇādīnaṃ ca purātanadassanaṃ. 'Savaṇāmata'nti sotassa amatasa disaṃ. 'Paggayanha vīṇādisavaṃsatantī'ti vīṇādayo paggahetvā. Nātikkamaṃ gītigharaṃ sarenā'ti gītasaraṃ tantisarena anatikkamma. 'Layantiyo'ti lālayantiyo, ayameva vā pāṭho, vilāsentiyoti attho. 'Taṃ paritosayantī'ti taṃ bhavantaṃ paritosayanti-bheriādayo turiyabhedāeva, tattha;-'bheri'ti mahābheriyo, dunduhīti vuttā. 'Mutiṅgā' ti mudita bheriyo. 'Mūrajā'ti paṇavā. 'Deṇḍimā'ti magalaherī. "Susirādayo"ti vaṃsasaṃkhādayo, susirādi turiyagaṇā anekāva. 'Pahaṭṭharūpā'ti tuṭṭharūpā. 'Soṇṇamayā'ti suvaṇṇavikatiādayo. * 'Vassaggenā'ti vassakoṭṭhāsagaṇatāya. 'Munindabimbālayapantiyutto'ti muṇino bimbassa ālayabhutavihārapantiyutto. "Virājito sekatamālakehī"ti sekatamālakehi vihāro virājito. 'Suphullasītodakasampapuṇṇasa mākulānekajalāsayehi'ti paṃcavaṇṇapadumapupphādisamphullehi sītodakasampuṇṇehi anekajalāsayahisamākulabhutehi; parikhātaḷākasarehi yayutto vihāroti seso. "Visādhike"tyādisu samantā vīsadhikesattasate byāmamatte ṭhāne pākāra gopurakoṭṭhakehi parikkhitto, sattādhikehi chabbisasatehi pariveṇapantīhi ca dassanīyo. 'Tahiṃ tadeko'ti tasmiṃ vihāre
---------------------------------------
* "Samārijaññā"ti pāṭho pāliyaṃ adissamānopi ettha dissati, "samārijaññā"ti ālapati, athavā māriya jaññāti vattabbe gāthābandhasukhatthaṃ samārijaññāti vuttaṃ, atthagahaṇakāle pana mārisa jaññāti gahetabbaṃ, tattha mārisāti ālapanaṃ, jaññāti sadi jānāsīti ajjhāhāro"iccanuṭīkā, cīmaṃsitvā gahetabbā.

[SL Page 037] [\x 37/]

Tadāhaṃ eko samaṇo asosiṃ. 'Adadiṃ tatopi'ti tato va mama paṭiviṃsato saṅghassa upaḍḍhabhattaṃ adadiṃ. 'Mamidaṃ padāna mamidaṃ vata'nti mama idaṃ evaṃ dānaṃ, mama idaṃ evaṃ vataṃ. "Saddhāye"ccādimhi saddhāya dāne dinne sati appampi dānaṃ pakataṃ mahāvipākaṃ eva hoti. Osānagāthāyaṃ, bho bho santo kusalaniratā khettaṃ puññakkhettaṃ olokevoaṇuṃ api deyyadhammabījaṃ datvā aho evaṃ anappabhogaṃ labhanti, bhojanena ekaṃ kabalampi bhatataṃ laddhāna susīle dinnaṃ taṃ dānaṃ tassa tidivamanuja bhogaṃ datvā pacchābhāge sivassa ca bhāgī assāti. Ayampi gāthā mandākkantā nāma.

Samaṇagāmavatthuṃ sattamaṃ.
---------
Aṭṭhame'issara'nti issarabhāvaṃ. 'Tatthā'ti tasmiṃ devagāme. 'Dārabharaṇenā'ti dāraṃ bharitvā vuṭṭhānasīlena. 'Puratokatvā'ti pure varaṃ katvā, pubbagamaṃ katvāvā. 'Nicchita'nti niyataṃ. 'Brāhmaṇātiyaṃcorabhaya'nti brāhmaṇātiyaṃ nāma dāmarikacorabhayaṃ, sāpana bhayasasupapatti vittthārato samanatapāsādikāya gahetabbā. 'Vitakkamālake'ti vitakkaṭṭhāne mahāmālake, tattha kira bhikkhū pāto vuṭṭhāya sabbaṃ kattabbaṃ vattaṃ katvāpiṇḍapātavelāya upagatāya tasmiṃ mālake sannipātitvā ajja mayaṃ kattha piṇḍāya pavisisasāma, ajja kasasa saṃgahaṃkātuṃ vaṭṭati, ajja kassasaddhā tikkhā, kassa maggaphalūpanissayo paripākaṃgatoti. Vitakketvā tatetato anurūpaṃ ñatvāva gacchanti, tasmā so vitakakamālakoti paññāyittha. 'Karañjarukkhe'ti nattamālarukkhe, 'nattamālo karañjotu,ti pariyāyo vutto. 'Saṃsāramahāvidugge'ti viduggasaṃsāramahoghe. 'Viyākarohī'ti byākarohi. 'Soṇa'nti suṇakhaṃ. 'Tasita'nti chātajjhattaṃ. 'Vaṭṭetvadā'ti vaṭṭetvā adā. 'Bubhukkhitassā'ti bhottumicchitassa. 'Parittabījenā'ti paritatakena vapitabījena. 'Yohanatvakopa'nti yo kopaṃ hantvā, yo hantakopotipi pāṭho, osānagāthāyaṃ. 'Davoneka'nti datvāna ekaṃ. 'Sāno'ti sunakhassa. 'Yatindo'ti bhikkhūnaṃ issaro ayaṃ thero. 'Taṃ te vaṭṭesaraṇaṃ bhavatī'ti te taṃ dānaṃ manussādike tasmiṃ tasmiṃ vaṭṭe saraṇaṃ bhavati. Ayampi gāthā mandākkantā nāma.

Abhayattherassa vatthuṃ aṭṭhamaṃ.
---------

[SL Page 038] [\x 38/]

Navame 'maṇipallaṅkassa kāraṇā'ti maṇipallaṅkassaacchedanakāraṇā. 'Pattadhovanasākha'nti pattadhovanamuñcanatthaṃ sākhābhagaṃ. 'Rājāyananarukkhe'ti khīrikārukkhe, 'khīrikārājāyatana"nti pariyāyo. 'Uddharitvā'ti ūhacca, ayameva cā pāṭho. 'Saharukkhena sumanenā'ti chattamiva matthake dhāriyamānena rājāyatanarukkhena sumanenadevarājaina pacchāsamaṇena. 'Nahasā'ti nahasi ayameva vā pāṭho. 'Vuṭṭhivātandhakārehī' ti navaṅgavuṭṭhuppādanena ca chaḷagavātuppādanena ca caturandhakāruppādanena ca. 'Dasasata kiraṇo viyā'ti sahassaraṃsi suriyo viya. 'Patatā'ti patītā hutvā. 'Adu'nti adaṃsu. 'Bhujage'ti nāge. 'Imaṃpādāraha'nati imampi dānaṃ pādārahaṃ, kālaṃ āgathoti yojanā. 'Ajjāpī'ti ajaja api. 'Rattidāsitatamāgami'nti rarattiyaṃ dāsibhāvaṃāgamiṃ. 'Duggatapābhataṃ'ti duggatāya mayā pābhataṃ. 'Mahānāmake sare'ti evannāmake sare, tassa kira tiresu nuhī yebhuyyenaparūhanti, tasmā tāhiso evaṃ laddhanāmo. 'Mucalindavana'nati kacacikāravanaṃ, so hi rukekhā mucalānaṃ rukkhānaṃ indattā mucalindo nāma, tattha pana pupphaguṇa gulabhutaṃ supakkakāraphalasaṇṭhānaṃ dūreṭhitassa kacci nukho kārapakkaphaloti cittaṃ janeti, tadupadāya kaccikārotveva paññayittha, athavā"niculo mucalindo cā"ti pariyāyo, tesaṃ vanaṃ, mucalindavanaṃ. 'Subbatā'ti sundaravatā. 'Itimantvānā'ti iti aññāya. 'Khettagata'nti khettameva gataṃ otiṇṇaṃ. 'Chejjabhejjādinā'ti chinditvā bhinditvāti ādinā kāraṇena-'mahāyāga'nti mahāyaññaṃ, osanagāthāyaṃ. 'Paññāyupagatamano'ti ñāṇasampayuttavitto. 'Ātuma'nti attānaṃ. 'Katvadāsa'nti parassa dāsaṃ katvā (dānaṃ adāsi). 'Payatī'ti payāti gacchati. 'Suratarusama'nti devānaṃ kapparukkhasadisaṃ; suratarūpamantipi pāṭho. 'Maccherāri'nti maccherasaṅkhātaṃ sapattaṃ. 'Bhavatā'ti bhavantā, vipallāsoyaṃ, ayampi gāthā mandākkantā nāma.

Nāgāya vatthuṃ navamaṃ.
---------
Dasame 'avamaṅgala kolāhala saddenā'ti avamaṅgalabhutaina tattha tattha laddhiyānulomenakatanigghosena, yathāha:-

"Yandunnimittaṃ avamaṅgalañca
Yocāmanāpo sakuṇassa saddo" tyā di.

[SL Page 039] [\x 39/]

'Ekaṃkārarukkha'nti ekaṃ mahākārarukkhaṃ, tilarukkhantipi. 'Jallimupādāyā'tī jallimattaṃupādāya, rukakhassa hi bahiddhā taco papaṭikā nāma, tadanantaraṃ taco tavapheggunāma, antare jallināma. 'Pāṇakā'ti sitapaṭagā. 'Puññavata'nti puññavantānaṃ. 'Ajjatanāyā'ti ajjabhāgāy. 'Aailakkhitā'ti anissirinā. 'Sañcita'nti sañcayitaṃ upacitaṃ. 'Lekhanasattha'nti potthanikaṃ. 'Attano maṃsaṃ'ti mayhaṃ ūrumaṃsaṃ. 'Sambalahatthetā'ti samabalahattho. 'Cirāyāmī'ti cirena āyāmi, osānagāthāyaṃ. 'Saddhābala'nti saddhāya balavabhāvaṃ. 'Jayampatī'ti jayampatikānaṃ. 'Pūretvadānassā'ti pūretvāti vatabbe rassaṃkatvā vuttaṃ, ayaṃ gāthā vasantatilakānāma:-

Vuttā vasantatilakā taṅgajā jagā go
Vatthulapabbatassa vatthuṃ dasamaṃ.

Migapotaka vaggo paṃcamo.
---------
Tassavaggassa uddānaṃ.

Migapotako sutadhammo kuṇḍarajjāraññakā
Sirināgo saddhātisso sama gāmābhayāpica
Nāgā vatthula pabbato ca dasavatthuni pañcame.

Iti paramavisuddha-pe-paṃcamassa migapotaka vaggassasa atthava
Ṇṇanā bhutā madhurarasavāhinīṭīkā samattā.
---------
Chaṭhassa uttaroliyavaggassa paṭhamavatthumhi 'tattha tattha vibhute dhamamavinaye'ti tasmiṃ tasmiṃ padese āvibhute vitthārabhute dhamme ca vinaye ca. 'Gopālaceṭako'ti gopālalabhutoceṭako, kamanussā hi mandadasake bāladārakā nāma, kīḷādasakai veṭakānāma, pilā cātipi vadanati, tato kumārā nāma, tato majjhimapurisā nāma, tato vuddhā nāma, tato mahalalakā nāma, tato sayikā nāma honti, abhidhānappadipikāyampanāha:-

"Dāso caceṭako pesesā
Kiṃkāro parivāriko"ti:-

Pariyāso vutto, tattha gopālaveṭakā gopālaidāsoti attho bhavati. 'Kucelo'ti malinavatthanivattho. 'Pādadāmadaṇḍa

[SL Page 040] [\x 40/]

Bhattho'ti māyākārānaṃ kīḷādaṇḍo pādaparamaparādaṇḍo viyakato, pādadāmaṃ yaṃ loke dudādaṇḍantidati, gopālakānaṃ kiretaṃ khīḍaḍācārikaṃ, so taṃ gahetvā gato, tena vutataṃ pādadā madaṇḍatthoti. 'Pārivāsika'nti phakarattātikkantaṃ. 'Pillaka'nti taṃ pillakaṃ, pillakaṃ kapaṇaṃ varākaṃ. 'Asakkata'nti sammāakataṃ. 'Nidhona'nti sudhovitaṃ. 'Karasāgata'nti hatthena ābhataṃ. 'Niddhotakkarasābhata'nti vā pāṭho, niddhotaṃ sudhotaṃ akkarasaṃ ambilaṃ pūtirasaṃtena ābhataṃ tena buñjanatthāya ābhataṃ. 'Sukhāpetī'titaṃ dārakaṃ sukhaṃ pāpayati. 'Hatthaṃ mocesī'ti kumbhatohatthaṃ mocesi. 'Ekamutena eketa gaṇhātī'ti ekamutte ekasmiṃ hatthe muttamatte ekena itarena hatthena gaṇhāti. 'Navisaṃ visanti akakhāta'nati aññaṃ visā na visanati akakhātaṃ, rañño kopaṃ vasaṃ vucacati. 'Rājakopānalādaḍḍhā'ti rājakodhagaginā daḍḍhā, "kālotyādimhi, "kālo" maccu rañño kāraṇā bhoti vā athavā rājā kālakāraṇaṃ maccussakāraṇaṃ hoti. 'Mātute'ti atra te maraṇasaṃsayo māhotu. 'Yaṃ yena citta'nti ādisuyaṃ cittaṃ anayena adhammenaasamena yena janenaladdhaṃ, taṃ citataṃ laddhakassa rājādibhayaṃdeti, devatāpi rājādayopi yena kenaci cināsaṃ kātuṃ nahi sakkonti, avasānagāthāyaṃ. Yo dāyako guṇādhārajina trajānaṃ bhikkhūnaṃappampi deyyavatthuṃ casaddhāya dadāti, so peccaloke saṃsāramahāvidugge sampattisaṅkhātāya nāvāya attānaṃ patiṭṭhāpetīti, ayampi gāthā vasantatilakā nāma.

Uttaroliya vatthuṃ paṭhamaṃ.
---------
Dutiye 'dārapariggaha'nti dāragahaṇaṃ, dārabharaṇaṃ vā. 'Kevalā'ti sakalā. 'Sussitvā'ti udakassābhāvena sussitvā. 'Phalitā'ti phullitamakkhikā. 'Gatā vināsaṃ jalajā'ti nadīādisumacchakacchapādayo vināsaṃ gatā. 'Ārāvā'ti dūratova. 'Marīci'nti migataṇhikaṃ.'Toyasaññino'ti udakasaññino hutvā. 'Sīnapaṇṇā'ti patitapattā. 'Vanā'ti rukkhā. 'Bhujātā'ti paṭhaviyaṃ jātā. 'Caṇḍānilasamāhatā'ti caṇḍena vātena saṃāhatā. 'Jīvitāye'ti jīvitāyajīvanatthāya:-

"Mahāsamayo pavanasmiṃ devakāyā samāgatā
Āgatamha imaṃ dhammasamayaṃ dakkhitāye aparājitasaṅghanti:-

Ādisu viya hi tadatthe tāyeppaccayo, jīvitāsatipi pāṭho, jīvitāsāvantāti attho"jambūdīpassā'ti upayoge sāmica naṃ, ja

[SL Page 041] [\x 41/]

Mbudīpanti attho. 'Vāhasā'ti kāraṇā. 'Sahirañña'nti sakahāpaṇaṃ. 'Sakiccappasutā'ti attano kammaṭṭhānamanasikārādikiccappasutā. 'Nivāretvā'ti nivāraṇaṃ katvā, vināsaṃkatvā. 'Kukkuccāyantā'ti akappiyasaññino. 'Ekaṃ sakkharapāsāṇa'nti ekaṃ silāpotakaṃ. Avasānagā yaṃ, ekassa bhikkhussa ekacāraṃ dinnassa idaṃ phalaṃ iti mantvā bhavantā deyyadhamme sati tumhe mahākhettaṃ viceyya saddhāya dānaṃ dadathāti yojanā, ayaṃ gāthā inda vajirā nāma.

"Indādikā sā vajirā jagā go".
Nambasumanattherassa vatthuṃ dutiyaṃ.
---------
Tatiye 'pavedhamānagatto'ti pavedhamānasarīro. 'Parigilantakhelo'ti parigilitalālo, ayameva vā pāṭho. 'Labheyyamagga.Nti labheyyaṃ agganti chedo. 'Ante tū'ti pacchimabhave panākuṇḍa'nti sālisīsaṃ. 'Paṇṇasupenā'ti sākasupena. 'Bilaṅgadutiyenā'ti kajiyadutiyena. 'Ghatakumbhacā'ti satupūrita kumbhaṃ ca. Lokanayano'ti tilokassa cakkhubhuto. 'Bhanta'nti vibbhanta gattaṃ. 'Bubhukkha'nti bhottumicchitaṃ. 'Devasahavyata'nti devatāhi sahabhāvaṃ. "Māropi'ti ettha pisaddena māropi añño kocivātidaṃ sampiṇḍeti. 'Tisampada' nti tividhasampattiṃ, osānagāthāyaṃ. 'Acchera'nti acchariyaṃ. 'Abbhutatara'nti * atisayena abbhūtaṃ. 'Abuddho'ti nabuddho. Ayampi gāthā vasantatilakā nāma:-

"Vuttā vasantatilakā tabhajā jagā go."
Ṃ. Pūvapabbatavāsi tissattherassa vatthuṃ tatiyaṃ.
---------
Catutthe 'nigala'nti uddānaṃ. 'Ālana'ntipākāraṃ. 'Sallaki calapattādayo'ti sallakīrukkha assattharukkhādayo 1. 'Maṇivammena vammitā'ti nesajjikā ca ekāsanikā ca. 'Supakkaṃ phalasahita'nti supakkena phalena sajjanaṃ. 'Kārasākha'nti kārarukkhasākhaṃ. 'Samaṇakiccaṃ matthakaṃ pāpetvā'ti pabbajitakiccaṃ niṭṭhaṃ pāpetvā. 'Madhuraṃ sabhāva'nti madhurasabhāvavantaṃ, pūtaṃ disvāna kassa puggalassa cittassa pītiṃ nakaroti karoti evāti se
---------------------------------------
* Abhutapubbaṃ, katthaci. 1 "Sallakīpalāsapattādayo"ti sallakirukkha kiṃsukarukkhānaṃ pattaṅkurapallavādīsi, katthaci.

[SL Page 042] [\x 42/]

So, putanti ettha vattapaṭipatti veditabbā. 'Ānubhāvamahantatā'ti yā ānubhāvamahantatā. 'Eta'nti iminā yojetabbaṃ. Osānagāthā pākaṭāva. Ayampi gāthā indavajirā nāma.

Cūlatissavatthuṃ catutthaṃ.
---------
Pañcame 'ajjevā'ti ajjaeva. 'Kacca'nti kattabbaṃ. 'Ātappa'nti pāpassa ātāpanatthena ātappanti laddhanāmaṃ viriyaṃ. 'Saṃgara'nti katikaṃ, ayamettha attho, no amhākaṃ tena mahāsenena maccunāajja vītināmehi imasmiṃ māse vā imasmiṃ vasse vā vīti nāmehi, suve paramāse vā paravasse vā maṃ gaṇhāhīti emādi saṃgaraṃ nahi atthiti. 'Khaṇe'ti buddhuppādasaṅkhāte navame khaṇe. 'Mā upaccagā'ti mā uppatitvā atikkamitvā agā. 'Seditamattakāra paṇṇenā'ti alonakena vidhupanena seditamattena kārarukkhapaṇṇena. 'Vassaggenā'ti vassagaṇanāya vārappattaṃ. Suṇikhadoṇiya'nti suvāṇadoṇiyaṃ; ayameva vā pāṭho. 'Uvitaṃ novitaṃ eta'nti evaṃ khamitantipi no khamitantipi. 'Garahā'ti gārayhabhāvato. 'Sāmikena nibbandhitvā'ti sāmikena pīḷetvā. 'Iminā khaṇasamavāyetā'ti iminā buddhuppadakhaṇasamavāyena. "Kujjhantī"" tyā digāthāyaṃ bhīmā bhujagā bheravā mahāsappā hatapahatādike hetumhi kāraṇ vaai sati kujjhanti, nāsati; hetumhi kāraṇe ca asantepi narādhamabhujaṅgamā adhamahīnanarā kujjhanteva. 'Narādhamabhujaṃgamā'ti hīnanarasaṅkhāt