[CPD Classification ?]
[SL Vol Sotab ] [\z Sotab /] [\w I /]
[SL Page 001] [\x 1/]

Sotabbamālinī.

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

Pubbaṃ buddhañca dhammañca saṅghañca ratanattayaṃ,
Dullabhaṃ pavaraṃ seṭṭhaṃ pasanno'haṃ namāmi taṃ.*

Jinasāsanamārabbha kiñcimattaṃ subhāsitaṃ,
Bhāsissāmi yathāsatti taṃ suṇātha yathātathaṃ.+

Sotukāmehi sotabbaṃ dhammaṃ sambuddhadesitaṃ,
Sādhukaṃ taṃ nisāmetvā dukkhassantaṃ karissathā'ti.

Yo'pi so bhagavā sabbaguṇavisiṭṭho sabbañeyyadhammapāraṃgato sabbasattu'ttamo asadiso appaṭisamo eko'ca loke anuttaro arahaṃ sammāsambuddho aparimitasabbasattahitasukhado asaṅkheyyapāramīpāraṃ gato appameyyabhāvasampanno tathāgato lokanātho mahākāruṇiko, tasse'va bhagavato arahato sammāsambuddhassa asaṅkheyyaappameyyaguṇaratananidhānabhūtassa taṃ satthu guṇaṃ ko nāma imasmiṃ loke sadevake samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya maññissati vā kathessati vā.

Api ca tassa asaṅkheyyaappameyyabhāvaguṇānaṃ jānanatthaṃ yaṃ sāriputtattherena attanā āvajjitaṃ buddhaguṇaṃ ārabbha pasādaṃ satthu ārocitaṃ, taṃ sampasādaniyasutte vuttaṃ, tampi idhā'haritvā kathetabbaṃ.

Appameyyaguṇā buddhā asaṅkheyyaguṇā jinā,
Sampasādaniye sutte tampi atthaṃ vibhāvaye'ti.

Evaṃ "tathāgatā asaṅkheyyaappameyyaguṇā"ti ñatvā tesu cittappasādaṃ katvā tathe'va dhamme saṅghe ca cittappasādaṃ katvā tato sabbehe'va tumhehi sakkaccaṃ saddhammo sotabbo.
---------------------------------------------------------------
* "Tantī"-sabbattha dissati. + "Yathā kathaṃ" -iti katthaci dissati.

[SL Page 002] [\x 2/]

Paṭhamo vaggo.
Iti sotabbamāliniyā
Sampasādaniyaṃnāma paṭhamaṃ. (1)
-----------------
Imāni tīni lokasmiṃ ratanāni varāni ca,
Buddhaṃ dhammañca saṅghañca namo tesaṃ karoma'haṃ.

Iccevaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ paṇāmaṃ katvā athā'paraṃ attahitakāmehi sappurisehi sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo,ki kāraṇaṃ? Ekacce'pi paramasambādhaṭṭhāne attano vasanaṭṭhānaṃ alabhitvā yāva galappamāṇe udake ogāhetvā tathāṭhitā'pi dhammaṃ suṇantīyevā'ti, tassa'tthassa kosallatthaṃ idaṃ vuttaṃ,-

Sīhaladīpe kira koṭipabbatavihāre nāgaleṇadvāre nāgarukkhe ekā devadhītā vasati, tatre' ko daharabhikkhu antoleṇe balavapaccūsamaye uṭṭhāya nisinno "evaṃ me sutaṃ, ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ mahāvane mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi sabbehe'va arahantehi, dasahi ca lokadhātūhi devatā yebhuyyena sannipatitā honti bhagavantaṃ dassanāya bhikkhusaṅghadvā"'ti ādiṃ dīghanikāye mahānidānavagge imaṃ mahāsamayasuttaṃ sajjhāyati, taṃ devadhītā ādito paṭṭhāya sutvā suttapariyosāne mahāsaddena sādhukāramadāsi, atha darahabhikkhu "ko eso saddo" 'tipucchi,? Ahaṃ bhante devadhītā" 'ti",-"kasmā sādhukāramadāsī"ti?- "Dhammassasādhukāramadāsiṃ, bhante dasabalena mahāvane gantvā nisīditvā kathitadivase idaṃ suttaṃ sutvā ajja assosiṃ, bhagavatā kathitato ekapadavārampi ahāpetvā suggahito ayaṃ dhammo tumhehī" 'ti, sotaṃ āha, "dasabalassa kathayato sutaṃ tayā"'ti?-"Āmabhante"'ti, "mahā kira devatānaṃ sannipāto ahosi, tvaṃ pana kattha ṭhitā suṇāsī"'ti? "Ahambhante mahāvane gantvā assosiṃ, mahāvanavāsino devatā mahesakkāsu pana devatāsu āgacchantīsu ahaṃ tāsaṃ okāsā dadamānā jambudīpe okāsaṃ aladdhā atha imaṃ tabbapaṇṇidipaṃ āgantvā jambukolapaṭṭane ṭhatvā sotuṃ āraddha'mhi, tatrā'pi mahesakkāsu devatāsu āgacchantīsu anupubbena paṭikkamamānā rohaṇajanapade mahāgāmassa piṭṭhibhāge goṭhakasamudde galappamāṇaṃ udakaṃ pavisitvā tattha ṭhitā assosintī", "tuyhaṃ ṭhitaṃṭṭhānato dūre ṭhitaṃ satthāraṃ passasi devate"'ti? "Kiṃ katheta bhante?-Sattha mahāvane dhammaṃ desento "mamaññeva nirantaraṃ oloketī"ti maññamānā ottappāmi hīriyāmi"'ti, devate taṃ divasaṃ kira bhagavatā imaṃ mahāsamayasuttaṃ desitaṃ sutvā koṭisatasahassadevatā arahattaṃ pattā, tumhe'pi tadā arahattaṃ pattā"ti?-"Natthi bhante", "anāgāmiphalaṃ

[SL Page 003] [\x 3/]
Pattā"'ti?-"Natthi bhante", "sakadāgāmiphalaṃ patta'ttha maññe" 'ti?- "Natthi bhante", tayo magge pattā devatā kira gaṇanapathaṃ atītā, sotāpannā jātā'ttha maññe"'ti?-Sāca taṃ divasaṃ sotāpattiphalaṃ pattā, jale ṭhitattā harāyamānā "apucchi tabbampi pucchasi ayyā"'ti āha, tato taṃ so āha "sakkā pana devate tava attabhāvaṃ amhākaṃ dassetunti"? "Na sakkā bhante sakalaṃ kāyaṃ dassetuṃ, aṅgulipabbamattaṃ dassessāmi ayyassā"'ti kucchakāchiddena aṅguliṃ antoleṇā'bhimukhaṃ akāsi, candasahassasuriyasahassauggamanakālo viya ahosi, devatā "appamattā bhante hothā"'ti taṃ vanditvā agamāsi.

So bhikkhū aparabhāge kammaṭṭhānaṃ manasi katvā ghaṭento vāyamanto anukkamena ariyamaggaṃ paṭivijjhīti, tenā'ha,-

"Gambhīre'pi jale ṭhitā saddhammasavaṇāya ca,
Ye suṇantā'pi sakkaccaṃ dhammaṃ sacchi kariṃsute"'ti.

Evaṃ paramasambādhaṭṭhāne ṭhatvā pasādacittena dhammaṃ suṇantā'pi attano mokkhasukhamāvahantā hontī'ti, tena sabbehe'va tumhehi sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo'ti.

Nāgarukkhadevatā dutiyā-(2)
--------------------
Ādito'va imesu ratanattayesu mahantaṃ cittappasādaṃ katvā idha sabbehe'va sannisinnehi sannipatitehi saddhāsīlasutapaññāsamāhitaindriyasammodamānaguṇayuttehi kalyāṇajjhāsayā'dhimuttacittasantānehi sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo.

Cittalapabbatavihāre rattiṃ dhammasavaṇatthaṃ gatā itthi viya bhavī tabbaṃ, kathaṃ?-

Sīhaladīpe kira cittalapabbatavihāre uposathadivase dhammasavaṇaṃ saṅghuṭṭhaṃ hoti, gāmamanussā ca uposathikā hutvā sāyaṇhakāle vihāraṃ gantvā rattiṃ dhammasavaṇatthaṃ sannipatitvā nisīdiṃsu, bhikkhusaṅgho sannipatitvā ekaṃ rattiṃ dhammakathikaṃ bhikkhuṃ ajjhesitvā dhammaṃ suṇāti, tadā kalambaragāmavāsinī ekā itthi assosi "cittalapabbatavihāre kira uposathadivase dhammasavaṇaṃ saṅghuṭṭhaṃ, ahampi dhammasavaṇa'tthāya gamissāmī"'ti, sā aṅkena puttamādāya cittalapabbatavihāraṃ gantvā ekaṃ rukkhamūlaṃ nissāya dārakaṃ tattha nipajjāpetvā sayaṃ parisapariyante ṭhatvā vanditvā pañjalikā "ahaṃ dhammasavaṇa'tthāya idhā gatā'mhi, sace nisīditvā

[SL Page 004] [\x 4/]
Dhammaṃ suṇissāmi, niddaṃ gatā samānā niratthakaṃ mamā'gamanaṃ bhavissatī"ti cintetvā tatthe'va ekapadampi anukkhipitvā yathāṭhitā'ca dhammaṃ suṇanti aṭṭhāsi, atha rattābhāgasamanantare eko dīghajātiko ekapassenā 'gantvā tassā passantīyāyeva attano samīpe nipannā dārakaṃ catuhi dāṭhāhi ḍasitvā agamāsi, so dārako taṅkhaṇaññeva visavegena phuṭṭho kampamānarūpo parivattetvā"hā hā"'ti etameva vatvā tiṇukkāya ādittadīpakaṃ viya sakalasarīraṃ visasantāpena santāpayamāno mucchito ahosi, atha sā puttassa āsivisena daṭṭhabhāvaṃ disvā cintesi "sacāhaṃ putto me sappena daṭṭho'ti vakkhāmi, dhammassa me antarāyo bhavissati, aneka satakkhattuṃ kho pana me ayaṃ vaṭṭe vattantiyā putto ahosi, dhammameva carissāmi"ti puttasinehena nibbattahadayasokaṃ atimahantaṃ adhivāsenti ṭhitā, itthiyo ca nāma attano abhijātaputtānaṃ ativiya piyāyantī"'ti, yathā:-

Sabhāvena hi itthīnaṃ ye puttā attasambhavā,
Tāsaṃ honti piyā puttā nārīnaṃ dhammatā ayanti.

Sā evaṃ sante 'pi dhammameva paggaṇhantī yathāṭhitā'va ālapantī āha:-

Mayhaṃ puttaka saṃsāre ye putte janayantiyā,
Na sakkā buddhañāṇena parimāṇaṃ pakāsituṃ.

Saṃsāre dullabhā tāta mātā putto kuto siyā,
Tato hi dullabhataro dhammo sambuddhadesito'ti.

Vatvā sakkaccaṃ pasannacittā tiyāmarattiṃ ṭhitakā'va dhammaṃ suṇantī evaṃ desanā'nusārena attanā ca anubhūtaṃ piyaputtadukkhaṃ vinodetvā sotāpattiphale patiṭṭhahi, taṃ tathā nipannaṃ dārakaṃ uttānaseyyakaṃ katvā tassa sīsato hatthena visaṃ ākaḍḍhitvā saccakiriyaṃ karontī āha:-

Na me tvaṃ appiyo tāta piyo me asi puttaka,
Dhammo'ca mayhaṃ garuko sotuṃ taṃ ussahāma'haṃ.

Tvampi evaṃ piyo jāto dhammo piyataro'dha me,
Yadi mayhaṃ idaṃ saccaṃ tātaṃ me mā visaṃ haṇī'ti.

Vuttamatte ca pana saccakiriyavacane kumāro akkhini ummīletvā ṭhito, visaṃ paṭhaviṃ paviṭṭhaṃ, sā saccakiriyāya puttassa visaṃ nibbāpetvā pitisomanassayuttā hutvā bhikkhusaṅghassa añjaliṃ katvā āha:-

[SL Page 005] [\x 5/]
Svākkhāto sabbabuddhehi dhammo santīkaro ayaṃ,
Tene'va'dāni sotabbo paṇḍitena tthakāminā'ti.

Evaṃ vatvā sā kumārassa dhammasavaṇena pālitattā dhammapālo'ti'ssa nāmaṃ akāsi, tato paṭṭhāya sā dhammapālakamātā jātā, sā puttamādāya attano ṭhānaṃ agamāsi.

Evaṃ dhammasavaṇe mahānisaṃsataṃ viditvā iminā'pi kāraṇena sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo'ti.

Dhammapālamātā tatiyā-(3)
------------------
Iddha saddhammasavaṇa'tthāya sannisinnā sannipatitā sabbe bhagavato dhammameva sakkatvā garukatvā manasi karitvā sakkaccaṃ pariyāpuṇitvā pana avassaṃ attānaṃ saṃsārapaṅkaduggato uddharituṃ sakkhissatha, yo sakkacca dhammaṃ suṇāti, so paṅke sannimuggahatthi viya attānaṃ uddharati, tassa'tthassa āvibhāvatthaṃ etaṃ daṭṭhabbaṃ.

Ekasmiṃ samaye bhagavā sāvatthiyaṃ upanissāya jetavane viharati, mahākosalarañño kira eko pāvāriko nāma maṅgalahatthi rūpabalajavasampanno nahānakāle ca yuddhagamanakāle ca hatthā'laṅkārena vibhūsito saṅgāmaṃ otiṇṇo yebhuyyena jayameva deti, so kira hatthi evaṃ taruṇakāle mahabbalo hutvā aparena samayena jarāvātavegabbhā'hato hutvā dubbalo ahosi, atha so"dubbalo ayanti"ñatvā maṅgalahatthiṭṭhānato apanīto hoti, añño maṅgalahatthiṭṭhāne ṭhapito, so nikkhamitvā veḷurukkhasākhādīni khādanto gacchati, athe'kaṃ mahantaṃ saraṃ oruyha bahalakalale laggitvā attano sarīraṃ cāletvā uddharituṃ nā'sakkhi, mahājano taṃ mahāpaṅke laggaṃ disvā "evarūpo'pi nāma hatthi imaṃ dubbalabhāvaṃ patto"ti kathaṃ samuṭṭhāpento evamāhaṃsu:-

Ayaṃ imasmiṃ nagare hatthi maṅgaliko ahu,
So'pi'dāni jaraṃ patto paṅke laggo patissatī'ti.

Tato rājā taṃ pavattiṃ sutvā hatthā'cariyaṃ āṇāpesi "gaccha taṃ hatthiṃ kalalato uddharāhī"ti, "sādhu devā"ti so gantvā "paṅke laggaṃ hatthiṃ nāma vinā attano vāyāmena parehi uddharituṃ nasakkā, upāyena naṃ uddharissāmī"ti cintesi, atha so tasmiṃ ṭhāne sannaddhaṃ senāviyūhaṃ yuddhasajjaṃ viya katvā saṅgāmasīsaṃ dassetvā sampahāraṃ dadamānā viya saṅgāmabheriṃ ākoṭāpetvā mahānādaṃ nadāpesi, mānajātiko hatthi taṃ disvā attano

[SL Page 006] [\x 6/]
Vegaṃ asahanto aparā'paraṃ cāletvā ekavegenu'ṭṭhāya thale patiṭṭhahi, bhikkhū pana taṃ kāraṇaṃ disvā āgantvā bhagavantaṃ vanditvā satthu ārocesuṃ, tato bhagavā lokanāyako:-

"Tena tāva bhikkhave hatthinā paṅkaduggato attā uddharito, tumhe ca pana bhikkhave kilesadugge pakkhantā, tasmā yoniso padahitvā tumhe'pi tato attānaṃ uddharathā"'ti vatvā "attadīpā bhikkhave viharatha attasaraṇā anaññasaraṇā, dhammadīpā bhikkhave viharatha dhammasaraṇā anaññasaraṇā, kathañca bhikkhave bhikkhu attadīpo viharati attasaraṇo anaññasaraṇo, dhammadīpo viharati dhammasaraṇo anaññasaraṇo, idha bhikkhave bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimāvineyya loke abhijjhādomanassaṃvedanāsu-pe-cittesu-dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyyaloke abhijjhādomanassaṃ, evaṃ kho bhikkhave bhikkhu attadīpo viharati attasaraṇo anaññasaraṇo, dhammadīpo viharati dhammasaraṇo anaññasaraṇo"ti āha.

Attadīpā viharatha bhikkhave mama sāsane,
Attadīpe patiṭṭhāya saṃsāroghe na sīdatha.
Dhammadīpā viharatha bhikkhave mama sāsane,
Dhammadīpe patiṭṭhāya saṃsāroghe na sīdathā"'ti.

"Bhikkhave yathā so hatthināgo paṅke satto hatthehi ca pādehi ca mahantaṃ pana vāyāmaṃ parakkamaṃ ussāhaṃ daḷhavīriyaṃ katvā paṅkaduggato attā uddharitvā thale patiṭhito, evaṃ tumhe'pi kilesapaṅkato attānaṃ uddharatha, nibbāṇathale patiṭṭhāpethā"'ti vatvā imaṃ gāthamāha:-

Appamādaratā hotha sacittamanurakkhatha,
Duggā uddharatha'ttānaṃ paṅke satto'va kuñjaro'ti.

Imāya gāthāya desanaṃ niṭṭhāpesi, te bhikkhū bhagavato desanā'nusārena saṃsāre nibbinditvā dhammā'nusārena attano ñāṇaṃ pesetvā tatthe'va arahante patiṭṭhahiṃsu, sampattamahājanassā'pi dhammadesanā sā'tthikā jātā'ti.

Evaṃ saddhammasavaṇe bahuppakāraṃ ānisaṃsaṃ ñatvā sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo.

Pāvārikahatthi catuttho.* (4)
----------------------
-----------------------------------------------
* "Baddheraka"-iti dhammapadaṭṭhakathāyaṃ,

[SL Page 007] [\x 7/]
Ettha ādito tāva attano maṅgalakaraṇatthaṃ ca cittasodhanatthaṃ ca parissayanivāraṇatthaṃ ca buddhadhammasaṅghasaṅkhātaratanattayānaṃ namakkāraṃ katvā sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo.

Sakkacca savaṇena hi atthā'natthaṃ vā kusalā'kusalaṃ vā dhammā 'dhammaṃ vā kiñci ajānantā'pi kevalaṃ parehi sajjhāyitaṃ dhammanigghosamattameva sutvā tena nigghosena pasannā'pi ye sattā, te saha nimittagatena kālaṃ katvā anantarasmiṃyeva bhave attano parama'tthasukhamāvahantā honti, etassa hi vacana'tthassā'vibhāvatthaṃ:-

Dhammaṃ sajjhāyitaṃ sutvā ye'pi macchā jale carā,
Tena ghosena muditā cutā te mokkhamajjhagunti.

Kathaṃ? Ekasmiṃ samaye bahujanā ekato sannipatitvā tambapaṇṇidīpaṃ gantukāmā ekaṃ samuddagāminiṃ nāvaṃ gahetvā nānappakārāni bhaṇḍāni sajjetvā aññesañca tilataṇḍulādīnaṃ pātheyyānaṃ nāvaṃ pūretvā bhaddanakkhattena gantumārabhiṃsu, *tadā eko bhikkhu tehi saddhiṃ paratīraṃ gantukāmo hutvā vāṇijānaṃ santike attano okāsaṃ yācitvā tehi dinnaṃ eko'kāsaṃ pavisitvā nisīdi, atha sā nāvā samavātena sukhaṃ gacchati, so'pi bhikkhu attano nisinno'kāseyeva paguṇasajjhāyaṃ karonto "kusalādhammā, akusalā dhammā, avyākatā dhammā, sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā, dukkhāya vedanāya sampayuttā dhammā, adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā dhammā"'ti cittuppādakaṇḍaṃ parivatteti, tattha nāvāya ekapassena gacchanto eko mahāmaccho tassa bhikkhuno sajjhāyantassa nigghosamattameva sutvā tena nigghosena tuṭṭho aññattha gamanacittaṃ akatvā ettakameva citte katvā ubhokaṇṇapaṭale niccāletvā nāvāya pacchato avijahanto'va gacchati, so yāvatitthaṃ nāvaṃ anugacchanto saṅammasavaṇena ākaḍḍhitacitto ahosi, atha so titthatīre vijjhito manussehi tatthe'va kālamakāsi, sīhaladīpe kira rohaṇo nāma eko janapado ahosi, so tattha ekasmiṃ samiddhakule nibbattitvā mahantena issariyena parivārena vaḍḍhati, te pana ñātakā kumārassa jātakāle sumanā pamuditā honti, tasmā sumano'ti'ssa nāmaṃ kariṃsu, tasmiṃ pana gehe tassa mātāpitūhi upaṭṭhiyamānā nibaddhaṃ bhikkhū bhuñjanti, kumāro abhiṇhadassanena tesaṃ ācāravihāresu pasiditvā vayappattakāleyeva sampattiṃ pahāya pabbajitukāmo hutvā mātāpitūhi nānāppakārehi vāriyamāno'pi tesaṃ vacanaṃ anādiyitvā rodantānaṃ paridevantānaṃyeva raṭṭhapālaseṭṭhiputtā'dayo viya attānaṃ pabbajjāya anujānāpetvā
---------------------------------------------------------
* " Nakkhattena pāyiṃsu"-iti bahusu.

[SL Page 008] [\x 8/]
Pabbajitvā pabbajitakālato paṭṭhāya sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhito sakalaṃ suttantapiṭakaṃ sakalaṃ abhidhammapiṭakaṃ paguṇaṃ katvā upasampannakāle sakalaṃ vinayapiṭakaṃ pariyāpuṇitvā tipiṭakadharo jāto, so saddhāya pabbajitattā saddhāsumanatthero nāma ahosi, gagaṇatale puṇṇacando viya sabbattha pākaṭo mahāparivāro ca ahosi, so mahācetiyaṃ vandana'tthāya nāgadīpaṃ āgato, tattha cūḷagirissa antare daṇḍakīrañño uyyānaṃ hoti, taṃ abhiramaṇīyaṃ vivekā'bhiramaṇaṭṭhānaṃ yogayuttānaṃ appamādavihārīnaṃ bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānabhūtaṃ, thero taṃ disvā pasannacitto hutvā hatthapādaṃ sītalaṃ katvā ekaṃ mahārukkhaṃ nissāya nisīditvā pallaṅkamābhujitvā buddhārammaṇe cittaṃ abhiniyyāto evaṃ ca ekanimittasarena viya aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇi, lokassa aggadakkhiṇeyyo jāto, idaṃ pana arahattaṃ kena dinnaṃ? Tenā'ha.

Dhammaṃ sajjhāyitaṃ sutvā ye'pi macchā jale carā,
Tena ghosena muditā cutā te mokkhamajjhagunti.

Saddhāsumanatthero nāma pañcamo.(5)
----------------------------
Idha paṭhamaṃ tāva tiṇṇaṃ ratanānaṃ namakkāraṃ katvā athā'paraṃ paṇḍitena sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo, tathāgatasaddhammaṃ bhī yo sakkaccaṃ suṇanti, tesaṃ taṃ attahitasukhā'vahaṃ hoti paṇḍitānaṃ dosanāsanato guṇavisesā'dhigamanato saddhājananatopītisañjanato sā'tthato savyañjanato uttānato padato gambhīra'tthato kaṇṇasukhato hadayaṅgamato anattukkaṃsanato aparavambhanato karuṇāsītalato paññāvodānato āpātharammaṇīyato vimaddanakkhamato sūyamānasukhato vīmaṃsamānasaṃsanato manussasukhadānato dibbasukhanibbattanato jhānasukhasaṃvaraṇato vipassanāsukhasandahanato maggasukhā'vahanato phalasukhanipphādanato paramasantikaranibbāṇasukhasampādanato cā'ti, evaṃ paramanibbāṇasukhā'vahaṃ hotī'ti ñatvā imissaṃ sotabbamāliniyaṃ vuttavatthūnaṃ vasena imaṃ saddhammaṃ sotabbaṃ.
Taṃ pana evaṃ vuttaṃ imaṃ hi atthikā sotaṃ upanāmetvā mārandhagavesī chandaca vinetvā dhammameva sādhukaṃ'va suṇātha pasannā, pasannacittena hi saddhammasavaṇaṃ nāma ye keci sakkaccaṃ pasannacittā ohitasotā suṇanti yena kenaci bhikkhunā vā bhikkhuniyā vā upāsakena vā upāsikāya vā antamaso kumbhadāsīhi bhāsitaṃ suttaṃ vā geyyaṃ vā veyyākaraṇaṃ vā gāthaṃ vā udānaṃ vā itivuttakaṃ vā jātakaṃ vā abbhūtadhammaṃ vā vedallaṃ vā,

[SL Page 009] [\x 9/]
Tasmiñca kāle te yakkhā vā petā vā asurā vā manussā vā samaṇā vā brāhmaṇā vā ye keci vā honti sakkaccayena hi suṇantā paccayūpanissayavasena hetusampannā, avassameva tesaṃ pana phalā'dhigamānaṃ* arahattaphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā sakadāgāmiphalaṃ vā sotāpattiphalaṃ vā sacchikarissantī, ye ca'ññe'pi avasesā kiṇṇaranāgasupaṇṇā'dayo tiracchāṇagatā kiñci dhammā vā adhammā vaṃ kusalaṃ vā akusalaṃ vā ajānantā kevalaṃ kathitadhammassa vā sajjhāyitadhammassa vā sare nimittaṃ gahetvā tameva manasi katvā tappasādā'dhigatena cittena kālaṃ katvā sagge nibbattanti, tesaṃ sagge nibbattabhāvaṃ maṇḍūkadevaputtavatthunāceva indakavatthunā vaggulikavatthunā ca sambandhamālinito gahetvā dīpetabbaṃ, evaṃ bahūpakāraṃ ñatvā tena sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo.

Maṇḍūkadevaputtavatthuṃ chaṭṭhaṃ-(6).
-----------------------
Idha saddhammaṃ sotuṃ samāgatā sabbe tena imaṃ dhammavaraṃ suṇātha sakkaccaṃ desitaṃ, ettha hi yo koci sakkaccaṃ pasādacittena tappasādagatena cetasā saddhammaṃ suṇanto, tassa parama'tthasukhā'vahaṃ hoti, kiṃ kāraṇā? Yaṃ suṇanto parehi sajjhāyitaṃ'pi suttaṃ tesaṃ savaṇūpacāre ṭhatvā taṃ sallekkhetvā tesaṃ cittaṃ attani upanetvā tappaccayā pabbajitvā attano bhavanittharaṇamakāsī'ti, tassa'tthassa pakāsanatthaṃ pītimallakattherassa vatthuṃ veditabbaṃ.

Bhikkhūhi kathitaṃ suttaṃ yathā buddhena desitaṃ,
Sutvāna tathato ñatvā pabbajitvā samāhitā.

Kathaṃ? Eko kira mallo nāma abhiññātakulasambhūto taruṇakālato paṭṭhāya saṃghaganavā vanayuddhamuṭṭhiyuddhā'dīni katvā tappaccayena jeṭṭhamallo jāto, tesu tesu nagararājadhānīsu nakkhattakīḷanakālesu vā sāmantarājasamāgamesu vā rājūnaṃ attano attano amaccamaṇḍalānaṃ thāmañca balañca parakkamañca parijānāpanatthaṃ muṭṭhiyuddhamuddhayuddhā'dīni saṃyojitvā te ca nā nā vaṇṇaruciravatthanivatthā vicittasurabhīgandhabhāsuramālāvilepanākatamallānamaccekaṃ katvā tesaṃ purato samussitadhajapatākaṃ yuddhamaṇḍalaṃ pavisitvā raṅgamajjhe otaritvā appoṭhetvā vaggantā paccāhūyantā gajjiṃsu.

Pītimallo tesaṃ mahāgajjitaṃ disvā uṭṭhāya tehi saddhiṃ yujjhati, yaṃ yaṃ tena mahābalatthāmena gahitahatthesu vā aṅga
-------------------------------------------------------
* "Phalādhigamaṃ"-?

[SL Page 010] [\x 10/]
Paccaṅgesu vā tesaṃ muṭṭhini sañcuṇṇāni viya katvā kevalaṃ "na palāyāma mayantī" viravante kīḷanadārake vīya kaṇḍaṃ pātetvā sabbe parājetvā jayapatākaṃ gaṇhi.

So evametesu tīsu rajjesu jayapatākaṃ gahetvā tato tāmalittipaṭṭanaṃ gantvā vāṇijehi saddhiṃ tambapaṇṇidīpamāgami, rājā tassā'gamanaṃ sutvā tuṭṭho hutvā paccuggamanañca kāretvā tassa nivāsanaṭṭhānañca datvā mahantaṃ yasaṃ adāsi, so rājānaṃ disvā raññā katasaṅgaho tattha vasi.

Athe'kadivasaṃ nagarā nikkhamitvā balanikāyena sālādvārena gacchanto tadā maggasamīpe ekasmiṃ vihāre anto gabbhe vātapānā'lokena attano sayanapiṭṭhe nisinnassa ekassa daharabhikkhuno sajjhāyanasaddaṃ suṇitvā ca vihārassa samīpaṃ gantvā ekapasse ṭhitako'ca taṃ assosi "rūpi bhikkhave na tumhākaṃ, taṃ pajahatha, taṃ vo pahīṇaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī"ti imaṃ sakalaṃ natumhākasuttaṃ sutvā pasanno sakalasarīraṃ saṅkhobhetvā cammā'dīni pavisitvā yāva aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsi, taṃ sutvā cintesi "ne'va kira rūpaṃ attano, na vedanā, na saññā, na saṅkhārā, na viññāṇaṃ attano'ti anattaṃ hi imaṃ rūpaṃ assāmikaṃ tucchaṃ suññaṃ, attasaññaṃ bālo maññati, taṃ piyāyatī"'ti, so taṃyeva aṅkusaṃ katvā tato gantvā rājānaṃ vanditvā attano pabbajjaṃ anujānāpetvā nikkhamitvā mahāvihāraṃ gantvā pabbajjaṃ yācitvā pabbajjūpasampadaṃ labhitvā dve mātikā paguṇaṃ katvā tiṃsabhikkhū attano sahagāmike gahetvā * gavaravāliyaṅgaṇaṃ gantvā ekasmiṃ araññakā'vāse vasanto samaṇadhammamakāsi, so dvīhiyeva iriyāpathehi thīnamiddhassa vinodanatthaṃ ṭhitena caṅkamena ca rattindivā vītināmeti, pādesu avahantesu dvīhi jannukehi caṅkamanto vicarati, tameko migaluddako "migo ayanti" maññamāno mahantāya migasattiyā pahari, satti therassa mahāphāsukapassaṃ vinivijjhitvā gatā, thero"ko maṃ vijjhatī"ti, migaluddako "mayā paharito" 'ti bhīto paḷāyi, so bhikkhu sahāyake āmantesi, te aññamaññaṃ pakkositvā āgamiṃsu, thero taṃ sattiṃ harāpetvā pahāramukhāni tiṇavaṭṭiyā pidahitvā caṅkamanakoṭiyaṃyeva pāsāṇapiṭṭhiyaṃ + attānaṃ nisīdāpetvā bhikkhūnaṃ paṭikkamanato okāsaṃ kāretvā attano mūlakammṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā taṅkhaṇaññeva sahapaṭisambhidāhi arahattaṃ patvā ukkāsitasaddena āgatānaṃ bhikkhūnaṃ vyākaritvā imaṃ udānaṃ udānento āha:-
----------------------------------------------------------
* "Taravāliyamiti."+"Pāsānapiṭṭhe" = ?

[SL Page 011] [\x 11/]
"Bhāsitaṃ buddhaseṭṭhassa sabbaloka'ggavādino,
Na tumhākaṃ idaṃ rūpaṃ taṃ jaheyyātha bhikkhavo"'ti.

"Aniccā vata saṅkhārā uppādavayadhammino,
Uppajjitvā nirujjhantī tesaṃ vūpasamo sukho"'ti.

Atha naṃ te bhikkhū āhaṃsu "sace'dha bhante sammāsambuddho arogo abhavissa, addhā te muddhani matthake hatthaṃ pasāretvā sīsaṃ parāmaseyyā"'ti.

Evaṃ aññehi bhikkhūhi attano ṭhāne nisinnehi sajjhāyitaṃ dhammaṃ sutvā attano vimuttiphalaṃ anubhosī'ti, tena paṇḍitena sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo'ti.

Pitimallo samatto sattamo-(7).
-------------------------
Evaṃ tāva tiṇṇaṃ ratanānaṃ paṇāmaṃ katvā saddhammasavaṇatthaṃ idha sannisinneta sannipatitena anaññavihitacittena tappasādagatabahumānena saddhammo sotabbo.

Ayaṃ hi tathāgatasaddhammo atthagambhīro desanāgambhīro paṭivedhagambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo madanimmadano pipāsavinayano ālayasamugghātako vaṭṭu'pacchedano taṇhakkhayāya virāgāya nirodhāya nibbāṇāya saṃvattaniko savaṇīyo ādikalyāṇatāya majjhekalyāṇatāya pariyosānakalyāṇatāya sā'ttho savyañjano kevalaparipuṇṇo parisuddho maggaphalanibbāṇasukhasampādako ca hoti.

Yaṃ satthārā desitaṃ dhammaṃ sutvā punappunaṃ vaṇṇento'pi punappunaṃ anussaranto'pi punappunaṃ āvajjento'pi attano mokkhasukhā'vahaṃ hotī ti, kathaṃ? Kathāgato kira paṭhamā'bhi sambodhiṃ patto pañcacattāḷīsavassāni sakalabuddhakiccaṃ katvā dvīsu aggasāvakesu parinibbutesu sāvatthito nikkhamitvā anupubbena cārikaṃ caramāno vesāliyaṃ upanissāya pāvāḷacetiye nisinno māghapuṇṇamiyaṃ mārena abhiyācito sato sampajāno āyusaṃkhāraṃ ossajī "ahaṃ ito catuṇṇaṃ māsānaṃ abbhantareyeva samāpattiṃ samāpajjāmi, tato parampi na sampattiṃ samāpajjāmī"'ti, ettakameva āyuparicchedaṃ katvā ossajjesi, tathā bhikkhūnaṃ satthārā kira "ito catumāsa'ccayena parinibbāṇaṃ me bhavissatī"'ti ārocite anekasahassā bhikkhū satthāraṃ parivāretvā vicariṃsu, tattha puthujjanā assūni sandhāretuṃ nā'sakkhiṃsu, khīṇāsavānaṃ dhammasaṃvego uppajji, sabbe'pi "kinnukho karissāmā"'ti vaggabandhanena vicaranti.

[SL Page 012] [\x 12/]
Eko pana dhammārāmo nāma bhikkhu bhikkhūnaṃ santikaṃ na upasaṅkamati, bhikkhūhi "āvuso kiṃ amhehi saddhiṃ sannipātaṃ katvā kattabbakammañca akatvā vicarasī"'ti? Vuccamāno'pi kiñci paṭivacanaṃ na deti, evaṃ hi'ssa hoti "satthā kira catumāsa'ccayena parinibbāyissati, ahañca'mhi avītarāgo satthari dharamāneyeva vāyamitvā arahattaṃ pāpuṇissāmī"'ti ti ekako'va viharanto satthārā desitaṃ dhammaṃ āvajjati cinteti anussarati, bhikkhū tathāgatassā'rocesuṃ "bhante dhammārāmassa tumhesu sinehamattampi natthi, "satthā kira parinibbāyissati, kinnukho karissāmā" ti, amhehi saddhiṃ sammantanamattampi na karotī" 'ti.

Satthā naṃ pakkosāpetvā paṭipucchi "saccaṃ kara tvaṃ evaṃ karosī"ti?-"Saccaṃ bhante"ti,'ti,-"kiṃ kāraṇā" 'ti-"tumhe kira bhante catumāsa'ccayena parinibbāyissatha, ahañca'mhi avītarāgo, tumhesu dharamānesu yeva arahattaṃ pāpuṇissāmī'ti tumhehi desitaṃ dhammaṃ āvajjāmi cintemi anussarāmī"'ti āha.

Atha satthā suvaṇṇasoṇḍasadisaṃ dakkhiṇahatthaṃ ukkhipitvā "sādhu sādhū" 'ti tassa tikkhattuṃ sādhukāraṃ datvā "bhikkhave aññena'pi mayi sinehavantena bhikkhunā dhammārāmasadisene'va bhavitabbaṃ, na hi mayhaṃ mālāgandhā'dīhi pūjaṃkaronto pūjaṃ karonti nāma, dhammā'nudhammaṃ paṭipajjamānā eva pana maṃ pūjenti nāmā"'ti vatvā imaṃ gāthamāha:-

Dhammārāmo dhammarato dhammaṃ anuvicintayaṃ,
Dhammaṃ anussaraṃ bhikkhu saddhammā na parihāyatī'ti.

Desanā'vasāne so bhikkhu arahatte patiṭṭhahi, sampattānampi sā'tthikā desanā ahosi.

Evaṃ "satthārā desitaṃ yo taṃ dhammaṃ sakkaccaṃ sutvā punappunaṃ āvajjati, punappunaṃ anussarati, punappunaṃ bhāveti, aggamokkhasukhā'vahaṃ hotī"ti ñatvā tehi paṇḍitehi sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo.

Dhammārāmatthero aṭṭhamo-(8)
------------------------
Paṭhamaṃ tāva sambuddhaṃ dhammaṃ saṅghaṃ yathākkamaṃ *
Vanditvā'pi ca sakkatvā sotabbaṃ dhammamuttamaṃ.

Tathāgatasaddhammaṃ hi nāme'taṃ yaṃ kiñci sikkhāttayasaṅgahītaṃ suttageyyā'dikaṃ navaṅgaṃ jinasāsanaṃ, khandhadhātvā'yatanādi
----------------------------------------------------------
* "Saṅghañca dutiyaṃ" 'iti sabbattha.
[SL Page 013] [\x 13/]
Attasuññasambhutaṃ aniccādi dukkhaṃ, anattādi suññabhāvaṃ, jātijarāvyādhimaraṇasokaparidevadukkhadomanassu'pāyāsaparipīḷanadhammataṃ, sakalalokasannivāsassa jātiyā anugatataṃ, jarāyaparimadditataṃ, vyādhinā abhibhūtataṃ, maraṇena abyāhataṃ, dukkhe patiṭṭhitataṃ, taṇhāya osīditataṃ, maccupāsena parikkhittataṃ, attanā aleṇaagatiaparāyaṇaasaraṇanti, evamādikaṃ sabbalokasabhāvasandīpakaṃ, taṃ bhagavato vacanaṃ parehi bhāvitaṃ vā sajjhāyitaṃ vā antamaso sūpeyyapaṇṇahārikāya itthiyā gītapariyāpaṇṇaṃ katvā upahīyamānaṃ taṃ saṃgitasaddaṃ sutvā gītassa ca atthaṃ upaparikkhantā sappurisā attano mokkhasukhaṃ sādhentī, tassa'tthassā'vi bhāvatthaṃ idaṃ vatthuṃ vuttaṃ.

Sīhaladīpe kira eko gāmo ahosi katamahājanasanniveso suvaḍḍhitadhanadhaññagomahisajātibhūmibhūto ucchuvanakadalivanatilamuggamāsasampanno sālivīhiyavakagodhūmavarakakaṅgukudrusakā'dihi paripuṇṇo, tassa ca gāmassa avidūre eko mahāsaro atthi, so pana samantato tīrapariyante paṇakasevālasighāṭakakaṇḍulā'dīhi vibhūsito acchodako sītodako sātodako supatittho ramaṇīyo nānāvaṇṇavividhamahāparikhā viya dissamānatiṇā'kiṇṇo, taṃ nissāya manussā sassakhettaṃ karonti, atha'ssa phalanakāle ārakkhaṃ ṭhapenti.

Athe'kā ceṭikā tasmiṃyeva sassaṃ rakkhamānā vicarati, sā tattha carantī addasa tasmiṃ mahāsare padumavanamatiramaṇīyaṃ sabbajanavimhayakaraṃ samantato vibhāsitarattapadumakumudu'ppalapattasañchāditamiva salilaṃ phullapadumato nipatitareṇupuṇṇaṃ ca salilatalaṃ atī'va sobhamānaṃ mattabhamaragaṇehi ca parigīyamānaṃ mattabalākapuñjakāraddhavakaravīkā'didvigaṇā'khilarāvasaṃghuṭṭaṃ mahāsaraṃ disvā otaritvā padumaṃ bhañjitvā evarūpaṃ ca gītaṃ gāyati.

Passathi'maṃ padumaṃ sumanuññaṃ paṇḍarakesaravāritakiṇṇaṃ,
Yāva milā na pamaddati etaṃ sobhati tāva javāti sugandhantī.

Āha:-tassā gītasaddaṃ sutvā ekapasse sūpeyyapaṇṇahārikā ekā nārī kalambasākhāhi mālaṃ ociniyamānā tāva gītaṃ anugāyantī "bhagini paduminī saccaṃ vadasi, idaṃ sarīraṃ tathābhūtameva jānāhī"'ti vatvā āha:-

Ettha ca passa idampī sarīraṃ yobbaṇarūpadharaṃ sumanuññaṃ,
Yāva jarā na pamaddati etaṃ sobhati tāva karoti ca līḷhanti.

Taṃ sutvā paduminī "yuttame'sā vadati, handā'haṃ imesaṃ padumānaṃ yathāsabhāvaṃ kathessāmi, puna'pi ayaṃ sarīrassa sabhāvaṃ kathessatī"ti ñatvā idamāha:-

[SL Page 014] [\x 14/]
Passati sassirikaṃ ramaṇīyaṃ komalapattavibhūsitarūpaṃ,
Yāva milā na pamaddati etaṃ sobhati tāva pavāti sugandhanti.

Paṇṇikā āha:-

Yujjati majjati rūpamadena so kulasaṃ na gavesati loko,
Yāva jarā na pamaddati etaṃ sobhati tāva karoti ca līḷhanti.

Paduminī āha:-

Uṭṭhitasuvitatareṇupavuddhaṃ pītikaraṃ bhamarehi patīti,
Yāva milā na pamaddati etaṃ sobhati tāva pavā sugandhanti.

Paṇṇikā tassā paduminiyā paṭivacanaṃ dentī eva māha:-

Pākaṭaphullitakokanudaṃ taṃ suriyā'lokā santajjayate,
Evamanussagato'yaṃ satto jarā'bhivegā santajjayate'ti.

Tadā saṭṭhimattā bhikkhū tameva gāmaṃ nissāya ekasmiṃ patirūpe padese samaggā vassaṃ vasiṃsu, sabbe āraddhavipassakā satataṃ samitaṃ sabbarattindivesu yuttappayuttā "ajjaajje'va arahattaṃ pāpuṇissāma sacchikarissāmā"'ti gacchantā'pi ṭhitā'pi nisinnā'pi sabbairiyāpathesu kammaṭṭhānameva manasi katvā viharanti.

Atha te pana bhikkhū tasmiṃ samaye pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya "gāmaṃ piṇḍāya carissāmā"ti maggaṃ gacchantā tāsaṃ gītasaddaṃ sutvā thero sabbe'pi bhikkhū āmantetvā avoca "saccametaṃ āvuso yaṃ imāhi kathitaṃ, sabbasattānaṃ hi rūpaṃ muhuttaṃ ramaṇīyaṃ phullitapadumasadisanti" tattha ṭhitako'va te pabodhento:-

Etaṃ pāto'va samphullaṃ padumaṃ pattakesaraṃ,
Sugandhaṃ surabhī vāti tāva sobhati paṅkajaṃ.

Yathā etaṃ jaraṃ patvā milāti pattakesaraṃ,
Patitaṃ attano mūle kālavaṇṇa bhavissati.

Tathovā'pi idaṃ rūpaṃ paṭhamaṃ tāva sobhati,
Tampi hoti jaraṃ patvā milātaṃ padumaṃ yathā'ti.

Vatvā evamāha:-"āvuso sabbe saṅkhārā khayavayaasassatasabhāvā alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ alaṃ virajjituṃ alaṃ vimuccitunti".

Te sabbe saṃvegaṃ paṭilabhitvā bhāvitakammaṭṭhānaṃ paṭṭhapetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā tatthe'va sahapaṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsu, thero te bhikkhū attanā saddhiṃ arahattaṃ patte ñatvā evamāha:-

[SL Page 015] [\x 15/]
Saṅkhatadhammaniccamanattaṃ jātijarācutiroganiketaṃ,
Khandhamidaṃ bahudukkhasabhāvaṃ tampi pahāya sivaṃ upagaccheti.

Vatvā tehi saddhiṃ agamāsi, evaṃ tathāgatasaddhammaṃ nāma yena kenaci kathitaṃ antamaso ceṭikāya gītapariyāpannaṃ katvā'pi, taṃ dhammaṃ suṇantānaṃ sappurisānaṃ mokkhasukhā'vahaṃ hoti, tena sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo.

Ceṭikāgītaṃ navamaṃ-(9)
----------------- Etaṃ hi saddhammasavaṇaṃ nāma sappurisānaṃ attahitaparahita paṭipattipūrakānaṃ bahū'pakārataṃ evaṃ veditabbaṃ, paṭhamaṃ tāva yokoci tīsu ratanesu cittappasādaṃ katvā assaddho appasanno'pi samāno saddhammaṃ sutvā saddhaṃ pasādaṃ paṭilabhati, arakkhitasīlo'pi sīlaṃ rakkhati, appassuto'pi sutaṃ paṭilabhati, macchero'pi cāgacittaṃ paṭilabhati, duppañño'pi paññaṃ paṭilabhati, tāya paññāya anuggahitacitto sīlakkhandhaṃ paripūreti, sīlakkhandhaṃ paripūretvā samādhikkhandhaṃ paripūreti, samādhikkhandhaṃ paripūretvā paññākkhandhaṃ paripūreti, paññākkhandhaṃ paripūretvā paṭhamajjhānaṃ dutiyajjhānaṃ tatiyajjhānaṃ catutthajjhānaṃ ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paripūreti, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paripūretvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattamaggena saddhiṃ chaḷabhiññāyo paṭivijjhati, seyyathīdaṃ?

Iddhividhaṃ dibbasotaṃ paracittavijānanaṃ pubbenivāsaṃ dibbacakkhuṃ āsavakkhayaṃ cha abhiññāyo, paṭivijjhitvā tāhi kiṃ karoti?

Iddhividhena tāva nānāvidhaṃ iddhivikubbaṇasamatthataṃ sādheti, dibbasotena devamanussānaṃ saddasavaṇasamatthataṃ, cetopariyañāṇena paresaṃ soḷasavidhaṃ cittajānanasamatthataṃ, pubbenivāsānussatiñāṇena icchiti'cchitabhavānussaraṇasamatthataṃ, dibbacakkhunā icchiti'cchitadevamanussānaṃ cutūpapattidassanasamatthataṃ, āsavakkhayañāṇena abhisamayañāṇalokuttaramaggasukhaphalanibbāṇasukhanipphādanasamatthataṃ sādheti, evaṃ saddhammasavaṇaṃ nāma sappurisānaṃ attahitapaṭipattipūrakānaṃ bahū'pakārataraṃ veditabbaṃ.

Imaṃ ca tathāgatasaddhammaṃ uggahaṇasavaṇadhāraṇaparipucchanā'dīni akatvā kusīto yo viharati, tassa paññāvirahato ca imaṃ kusalā'kusalaṃ sāvajjā'navajjaṃ sevitabbā'sevitabbaṃ kattabbā'kattabbaṃ na jānāti, kathaṃ lokiyañāṇaṃ anā'gantvā pana lokuttarañāṇaṃ uppajjissatī'ti ne'taṃ ṭhaṃnaṃ vijjati, te nā'ha:-

[SL Page 016] [\x 16/]
Ṭhapetvā bodhisatte dve ye loke santi paṇḍitā,
Parato te asutvā ca ñāṇaṃ tesaṃ na vijjatī'ti.

Ime kira dve janā sabbaññätabodhisattā ce'va paccekabodhisattā ca attano gunavasena visiṭṭhā, tena aññehi sattehi asadisā honti, etthāha:-

Yañca lokiyañāṇañca lokuttarañca yaṃ pati,
Parato eva suṇitvā ca tato ñāṇaṃ labhiṃsu te.

Evaṃ sakkacca savaṇato ime guṇā nibbattā'ti veditabbā, tiṭṭhatu tāva dūre kathā, tathāgato hi abhisambodhiṃ patvā aññākoṇḍaññapamukhe pañcavaggiye vinesi, tesaṃ abbhantare assajitthero satthu sammukhā sutadhammaṃ sāriputtattherassa desesi, so'pi tena sotāpattiphalaṃ patvā puna taṃyeva attanā sutadhammaṃ mahāmoggallānattherassa desesi, so'pi tena sotāpattiphalaṃ paṭilabhi, tato bhagavato sammukhā dhammaṃ sutvā arahatte patiṭṭhāya sāvakapāramīñāṇaṃ paṭivijjhiṃsu, te'pi attano paṭividdhadhamme paresaṃ desenti, tenā'haṃsu:-

Ye satthu sammukhā dhammaṃ suṇitvā sāvakā bahū,
Te aññesampi desenti aññe tesampi desayuṃ.

Evaṃ vitthārakathitaṃ dhammaṃ buddhena desitaṃ,
Yathe'va buddhā desenti tathā desenti sāvakā.

Sace'pi buddho deseyya dhammaṃ amatagāminiṃ,
Ye suṇanti ca asakkaccaṃ niratthā tassa desanā,

Sace yo koci deseyya dhammaṃ amatagāminiṃ,
Ye suṇanti ca sakkaccaṃ sā'tthā tassa desanā'ti.

Idaṃ ādito paṭṭhāya suttageyyā'dika lokuttarañāṇaṃ sāvakapāramīñāṇā'vasānaṃ ete guṇā kuto nibbattā?-Nanu sabbapaccayā evaṃ saddhammasavaṇaṃ nāma sappurisānaṃ attahitaparahitapaṭipattipūrakānaṃ bahū'pakāratarataṃ ñatvā sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo.

Sāvakañāṇaṃ dasamaṃ-(10).
------------------
Paṭhamo vaggo.
---------- [SL Page 017] [\x 17/]
Tuṇhī uttarike hohi tuṇhī hohi puṇabbasu,
Yāvāhaṃ buddhaseṭṭhassa dhammaṃ sossāmi satthuno.

Nibbāṇaṃ bhagavā āha sabbaganthappamocanaṃ,
Aticelā ca me hoti asmiṃ dhamme piyāyanā.

Piyo loke sako putto piyo loke sako pati,
Tato piyatarā mayhaṃ assa dhammassa magganā.

Na hi putto patī vā'pi piyo dukkhā pamocaye,
Yathā saddhammasavaṇaṃ dukkhā moceti pāṇino.

Loke dukkhaparetasmiṃ jarāmaraṇasaṃyute,
Jarāmaraṇamokkhāya yaṃ dhammaṃ abhisambudhaṃ,
Taṃ dhammaṃ sotumicchāmi tuṇhī hohi puṇabbasū"'ti.

Puṇabbasu āha:-

"Amma na byāharissāmi tuṇhībhūtā'yamuttarā,
Dhammameva nisāmehi saddhammasavaṇaṃ sukhaṃ.

Saddhammassa anaññāya amma dukkhaṃ carāmase,
Esa devamanussānaṃ sammūḷhānaṃ pabhaṅkaro,
Buddho antimasārīro dhammaṃ deseti cakkhumā"'ti.

Mātā āha:-

"Sādhu kho paṇḍito nāma putto jāto uresayo,
Putto me buddhaseṭṭhassa dhammasuddhaṃ piyāyati.

Puṇabbasu sukhī hohi ajjā'ha'mhi samuggatā,
Diṭṭhāni ariyasaccāni uttarā'pi suṇātu me"'ti.

Taṃ bhagavato nibbāṇapaṭisaṃyuttaṃ dhammadesanaṃ sutvā sā yakkhinī sotāpattiphale patiṭṭhahi, putto'pi'ssā puṇabbasū'pi sotāpanno ahosi, uttarāya pana upanissayasampannāya'nī atidaharattā dhammapaṭivedho nā'hosi, puṇabbasumātā yakkhāya saha saccapaṭivedhena sabbaṃ setakaṇḍukacchuādibhāvaṃ pahasi, dibbasampattiṃ paṭilabhi, putto'pissā puṇabbasū'pi tatheva ahoddhā dhītā panassā yathā nāma loke mātāpitūhi issariye lape puttānampi taṃ hoti, evaṃ mātu ānubhāvena'va sampattiṃ labhi

[SL Page 018] [\x 18/]
Tato paṭṭhāya sā saddhiṃ puttakehi gandhakuṭisamīpe rukkheyeva nivāsaṃ labhitvā sāyampātaṃ buddhadassanaṃ labhamānā dhammaṃ suṇamānā dīgharattaṃ tatthe'va vasī'ti.

Evaṃ tathāgatasaddhammaṃ suṇantānaṃ apaviddhayakkhayoniyaṃ ṭhitānampi dibbasampattiṃ ce'va maggaphalasukhañca sādhetī'ti sallakkhetvā sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo.

Puṇabbasumātā paṭhamā-(1.)
-------------------
Idāni tumhe sabbe'pi sannisinnā sagāravā,
Pasādabahulā hutvā jinadhammaṃ suṇātha tanti.

Ettha jinadhammaṃ nāma yaṃ kiñci jina bhāsitaṃ suttaṃ vā gāthā vā jātakaṃ vā yena kenaci kathitaṃ sajjhāyitaṃ vā jinadhammaṃ nāmajātaṃ, ye keci sakkacca pasannacittā taṃ suṇanti, te sotāpattiphalādīni pāpuṇanti, seyyathāpi piyaṅkaramātā yakkhinī.

Sā kira puttaṃ piyaṅkaraṃ aṅkenādāya jetavanassa pacchimabhāgato paṭṭhāya gocaraṃ pariyesantī anupubbena nagarābhimukhīhutvā uccārapassāvakhelasiṅghānikādidubbhojanāni pariyesamānā ito cito ca gacchati, tadā anuruddhatthero jetavanassa paccante vasati, tattha kosambavanaṃ nāma atthi, tasmiṃ kosambarukkhe ca bahū sattanikāyā vasanti, manussā taṃ chāyūdakasampannaṃ disvā'va "vivekā'bhiratānaṃ bhikkhūnaṃ divāvāsaṭṭhānārahaṃ vananti" ñatvā kuṭicaṅkamanarattiṭṭhānadivāṭṭhānādīni katvā bhikkhūnaṃ adaṃsu, thero tattha gantvā sāyaṇhasamayaṃ parivaṇeṃ sammajjitvā sarīraṃ sītalaṃ katvā paṭhamayāmaṃ vītināmetvā tato uttaritvā majjhimayāmaṃ sayanavaraṃ pavisitvā balavapaccūsasamaye paccuṭṭhāya dhammapadagāthā sajjhāyanto.

Appamādo amatapadaṃ pamādo maccuno padaṃ,
Appamattā na mīyanti ye pamattā yathā matā"'ti.

Ādiṃ katvā sakalaṃ appamādavaggaṃ madhurassarena sajjhāyī, sā kho yakkhinī therassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā sajjhāyanasaddaṃ suṇanti ṭhitā,

[SL Page 019] [\x 19/]
Tassā so saddo chaviādīni chetvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca hadayaṅgamo hutvā aṭṭhāsi, atha 'ssā gocarapariyesane na cittaṃ uppajjati, sā ohitasotā dhammameva suṇantī ṭhitā, yakkhadārakassa pana hadayaṃ rattiṃ dhammasavaṇe patiṭṭhitaṃ natthi, so jighacchāya pīḷito"kasmā amma katthaci agantvā somanassā tiṭṭhasi, na mayhaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā pariyesasī"'ti so punappunaṃ mātaraṃ evaṃ vadeti, sā"dhammasavaṇassa mama antarāyaṃ mā karosī" ti puttaṃ akkosantī.

"Māsaddamakarī piyaṅkara bhikkhū dhammapadāni bhāsati,
Api dhammapadaṃ vijāniya paṭipajjema hitāya no siyā

Pāṇesu ca saṃyamāmase sampajānamusā na bhaṇāmase,
Sikkhema susīlamattano api muñcema pisāca yoniyā"'ti,

Āha:-so yakkhadārako mātuvacanaṃ sutvā tuṇhī ahosīti.

Piyaṅkara mātā dutiyā-(2.)
--------------------
Ekasmiṃ samaye satthā sāvatthipuramuttamaṃ,
Upanissāya sambuddho tasmiṃ jetavane vasī.

Tadā kira bhagavā:-

Sātthabyañjanamadhuraṃ vilāsasomaṃ
Sāmantaṃ sujanapiyaṃ sutānamaggaṃ,
Kalyāṇañca tividhamādimajjhimante
Satthā suttamidamadesi saṃghamajjhe.

"Tayo 'me bhikkhave puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ, katame tayo?-Avakujjapañño puggalo, ucchaṅgapañño puggalo, puthupañño puggalo, katamo ca bhikkhave avakujjapañño puggalo?-Idha bhikkhave ekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammasavaṇāya, tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ, parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti, so tasmiṃ āsane nisisso tassā kathāya nevādiṃ

[SL Page 020] [\x 20/]
Manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti, vuṭṭhito'pi tamhā āsanā tassā kathāya nevādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti, seyyathāpi bhikkhave kumbho nikkujjo, tatra udakaṃ āsittaṃ vīvaṭṭati no saṇṭhāti, evameva kho bhikkhave idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhanaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammasavaṇāya, tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ, parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti, so tasmiṃ āsane nisisso tassā kathāya nevādiṃ manasikaroti - pe - vuṭṭhito'pi tamhā āsanā tassā kathāya nevādiṃ manasi karoti - pe - ayaṃ vuccati bhikkhave avakujjapañño puggalo.

Katamo ca bhikkhave ucchaṅgapañño puggalo? Idha bhikkhave ekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammasavaṇāya, tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ, parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti, so tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti, vuṭṭhito'pi tamhā āsanā tassā kathāya nevādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti, seyyathāpi bhikkhave purisassa ucchaṅge nānākhajjakāni ākiṇṇāni, seyyathīdaṃ, tilātaṇḍulā modakā khadarā, so tamhā āsanā vuṭṭhahanto sati sammosā pakireyya, evameva kho bhikkhave idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammasavaṇāya, tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādi - pe - manasikaroti, ayaṃ vuccati bhikkhave ucchaṅgapañño puggalo.

Katamo ca bhikkhave puthupañño puggalo?-Idha bhikkhave ekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammasavaṇāya, tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādi - pe - so tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya ādimpi manasi karoti - pe - manasi karoti, vuṭṭhito'pi tamhā āsanā tassā kathāya

[SL Page 021] [\x 21/]
Ādimpi - pe - manasi karoti, seyyathāpi bhikkhave kumbho ukkujjo tattha udakaṃ āsittaṃ saṇṭhāti no vivaṭṭati, evameva kho bhikkhave idhekacco puggalo ārāmaṃ--pe--manasi karoti, ayaṃ vuccati bhikkhave puthupañño puggalo.

Ime kho bhikkhave tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmīnti.

Iti satthā idaṃ suttaṃ bhikkhūnaṃ sampakāsayī,
Bhikkhū sakkaccaṃ sutvā ca vimucciṃsu bahū kathā'ti.

Idaṃ tāva tathāgatassa cittappasādaṃ katvā sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo.

Avakujjūpamasuttaṃ tatiyaṃ-(3).
--------------------
Idāni tumhe sabbe'pi sannisinnā sagāravā,
Pasādadhammaniyutā jinadhammaṃ suṇātha tanti,

Ekasmiṃ samaye satthā sāvatthipuramuttamaṃ,
Upanissāya lokaggo tasmiṃ jetavane vasi.

Atha bhagavā paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhahitvā pubbabuddhānaṃ santike katakusalānaṃ veneyyabandhavānaṃ cittasantānāni olokento addasa taṃ hatthakassa kumārassa anāgāmiphalassa upanissayaṃ, disvā pātova kañcī ajānāpetvā pattacīvaraṃ gahetvā yenā'lavinagaraṃ tena gantvā siṃsapāvanaṃ ajjhogahetvā ekamantaṃ pattacīvaraṃ ṭhapetvā sayampatitasukkhapaṇṇāni saṃharitvā aññataraṃ rukkhamūlaṃ nissāya nisīdi.

Hatthako'pi kho rājakumāro pañcasatamattehi parivārehi saddhiṃ nagarā nikkhamitvā vanantarena ito'ci'to anuvicaramāno addasa bhagavantaṃ rukkhamūle nisinnaṃ santaṃ dantaṃ guttaṃ jitindriyaṃ uttamadamasamathamanuppattaṃ samantato sarīraṃ indadhanuvijjullatā sannihaṃ daddallamānaṃ dāvaggisandīpitaṃ viya vanantaraṃ, disvā yena bhagavā tenupasaṅkami, taṃ sandhāya sutte vuttaṃ.

[SL Page 022] [\x 22/]
Evaṃ me sutaṃ, ekaṃ samayaṃ bhagavā ālaviyaṃ viharati gomagge siṃsapāvane paṇṇasanthare, atha kho hatthako ālavakaṃ chaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno anuvicaramāno addasa bhagavantaṃ gomagge siṃsapāvane paṇṇasanthare nisinnaṃ, disvā yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinno kho hatthako ālavako bhagavantaṃ etadavoca "kacci bhante bhagavā sukhamasayitvā"'ti?-"Evaṃ kumāra sukhamasayitthaṃ, ye ca pana loke sukhaṃ senti, ahaṃ tesaṃ aññataro"'ti, sītā bhante hemantikā ratti, antaraṭṭhako himapātasamayo, kharā gokaṇṭakahatā bhūmi, tanuko paṇṇasanthāro, viralāni rukkhassa pattāni, sītāni kāsāyāni vatthāni, sīto ca verambavāto cāti, atha ca pana bhagavā evamāha "evaṃ kumāra sukhamasayitthaṃ, ye ca pana loke sukhaṃ senti, ahaṃ tesaṃ aññataro"'ti.

Tena hi kumāra taññecettha paṭipucchissāmi, yathā te khameyya, tathā naṃ vyākareyyāsi, taṃ kiṃ maññasi kumāra, idhassa gahapatissa vā gahapatiputtassa vā kūṭāgāraṃ ullittā'calittaṃ nivātaṃ phussita'ggalaṃ pihitavātapānaṃ tatra'ssa pallaṅko goṇakatthato paṭikatthato paṭalikatthato kādalimiga pavarapaccattharaṇo sauttaracchado ubhato lohitakūpadhāno, telappadīpo cettha jhāyeyya, catasso ca pajāpatiyo manāpamanāpena paccupaṭṭhitā assu, kaṃ kiṃ maññasi kumāra, sukhaṃ vā so sayeyya, no vā, kathaṃ vā te ettha hotī'ti, sukhaṃ so bhante sayeyya, ye ca pana loke sukhaṃ senti, so tesaṃ aññataro'ti.

Taṃ kiṃ maññasi kumāra, api nu tassa gahapatissa vā gahapatiputtassa vā uppajjeyyuṃ rāgajā pariḷāhā kāyikā vā cetasikā vā, yehi so rāgajehi pariḷāhehi pariḍayhamāno dukkhaṃ sayeyyāti, evaṃ bhante, yehi kho so kumāra gahapati vā gahapati putto vā rāgajehi pariḷāhehi pariḍayhamāno dukkhaṃ sayeyya, so rāgo tathāgatassa pahīṇo ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvakato āyatiṃ anuppādadhammo, tasmāhaṃ sukhasayitthaṃ

[SL Page 023] [\x 23/]
Taṃ kiṃ maññasi kumāra, api nu tassa gahapatissa vā gahapatiputtassa vā uppajjeyyuṃ dosajā pariḷāhā - pe - uppajjeyyuṃ mohajā pariḷāhā kāyikā vā cetasikā vā, yehi so mohajehi pariḷāhehi pariḍayhamāno dukkhaṃ sayeyyā'ti, evaṃ bhante, yehi kho so kumāra gahapati vā gahapatiputto vā mohajehi pariḷāhehi pariḍayhamāno dukkhaṃ sayeyya, so moho tathāgatassa pahīṇo ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvakato āyatiṃ anuppada dhammo, tasmā'haṃ sukhamasayitthantī.

Sabbadā ve sukhaṃ seti brāhmaṇo parinibbuto,
Yo na limpati kāmesu sītibhūto nirūpadhī.

Sabbā āsattiyo jetvā vineyya hadaye daraṃ,
Upasanto sukhaṃ seti santiṃ pappuyya cetaso"'ti.

Hatthako ālavako bhagavato dhammadesanaṃ sutvā anāgāmiphale patiṭṭhahi, so, parisā'pi'ssa sotāpannā ahosi, hatthako saddhammarasapīṇitacittena pītisomanassappatto hutvā añjaliṃpaggayha parisaṃ pabodhento āha.

Sīte hemantike kāle magge go kaṇṭake hate,
Veneyyānaṃ hitatthāya tatra so bhagavā vasī.

Buddho hi dibbasayanaṃ brahmasayanameva ca,
Ariyañca sayanaṃ hitvā te khedaṃ na mitanti te.

Ādito bhattiguttattha maṅgalatthañca dīpitā,
Sabbasotthinamicchantā vadanti garumattano.

Paṇḍitānaṃ saddhācāraṃ garūnaṃ bhattiyuttataṃ,
Cittasaṃsodhanatthañca pubbācariyehi dassitā"'ti.

Tenā'ha, ajja evampi satasaddhammanuttamaṃ vatthuttayaṃ namassitvā tato kathaṃ samārabbhā'ti vatvā uṭṭhāyā'sanā dasabalaṃ vanditvā agamāsi.

[SL Page 024] [\x 24/]
Evaṃ tathāgatassa mahākāruṇikataṃ viditvā sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo.

Hatthakaṃ ālavakaṃ catutthaṃ-(4).
----------------------
Idāni tumhe sabbe'pi sannisinnā sagāravā,
Pasādabahulā hutvā jinadhammaṃ suṇātha tanti.

Sambuddho sabbasattesu kāruññaṃ paccupaṭṭhito,
Taṃ tesaṃ anukampāya dhammaṃ desesi nāyako.

Esa hi bhagavā loke guṇasāgaro lokagaru karuṇāvacchali mahākāruṇiko attano anuttaraṃ pavivekasukhaṃ maggaphalanibbāṇasukhañca sabbaṃ hitvā lokahitameva kātukāmo janapadacārikaṃ cari, imameva sandhāya suttaṃ vuttaṃ.

"Evaṃ me sutaṃ, ekaṃsamayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena venāgapuraṃ nāma * kosalānaṃ brāhmaṇagāmo, tadavasari, assosuṃ kho venāgapurikā brāhmaṇagahapatikā samaṇo khalu bho gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito venāgapuraṃ anuppatto, taṃ kho pana bhagavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato "iti'pi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā, so imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ saya abhiññā sacchikatvā pavedeti, so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ syabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ, parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti, sādhu kho pana tathā rūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī'ti.

Atha kho venāgapurikā brāhmaṇagahapatikā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsū" 'ti ādi sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Evaṃ bhagavā vacchagottena brāhmaṇena pucchito tividhaṃ ariya dibbavihāraṃ tassa
---------------------------------------
* "Vehapuraṃ nāma" iti bahusu.

[SL Page 025] [\x 25/]
Desesi, desanā'vasāne venāgapurikā brāhmaṇagahapatikā sotāpattiphalā'dīni pāpuṇiṃsu.

Evaṃ tathāgatānaṃ mahākāruṇikānaṃ guṇaṃ vatvā sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo.

Venāgapurasutta pañcamaṃ-5.
------------------
Sabbehe'va ca tumhehi sannisinnehi ekato,
Saddhammo sādhu sotabbo jinadhammo hi dullabho.

Ettha tāva bhattiyuttaṭṭhānesu bhattikaraṇaṃ nāma sappurisānaṃ saddhāhāri, sakko devānamindo'pi dvidevalokarajjasiriyādhārayamāno uyyānakīḷanatthaṃ nikkhamanakāle attano garutabbaṭṭhānānaṃ guṇaṃ anussaritvā tesaṃ namakkāraṃ katvā rathaṃ abhiruyha gacchati, tadatthajotanatthaṃ idaṃ suttaṃ:-

Bhutapubbaṃ bhikkhave sakko devānamindo mātalisaṅgāhakaṃ āmantesi "yojehi samma mātali sahassayuttaṃ ājaññarathaṃ, uyyānabhūmiṃ gacchāma subhūmiṃ dassanāyā"'ti, "evaṃ bhaddantavā"ti* kho bhikkhave mātalisaṅgāhako sakkassa devānamindassa paṭissutvā sahassayuttaṃ ājaññarathaṃ yojetvā sakkassa devānamindassa paṭivedesi "yutto kho te mārisa sahassayutto ājaññaratho, yassa'dāni kālaṃ maññasī"ti.

Atha kho bhikkhave sakko devānamindo vejayantā pāsādā orohanto pañjaliko + hutvā puthuddisā namassati, atha kho bhikkhave mātalisaṅgāhako sakkaṃ devānamindaṃ gāthāya ajjhabhāsi:-

"Taṃ namassanti tevijjā sabbe bhummā ca khattiyā,
Cattāro ca mahārājā tidasā ca yasassino,
Atha ko nāma so yakkho yaṃ tvaṃ sakka namassasī"'ti.

"Maṃ namassanti tevijjā sabbe bhummā ca khattiyā,
Cattāro ca mahārājā tidasā ca yasassino.
-------------------------------------------------------
* "Bhadantavā"-iti ca "bhadante"-iti ca bahusu.
+ "Añjaliko"-iti ca, añjaliṃ katvā"-iti ca kesuci.
[SL Page 026] [\x 26/]
Ahañca sīlasampanne cirarattasamāhite,
Sammā pabbajite cande brahmacariyaparāyaṇe.

Ye gahaṭṭhā puññakarā sīlavanto upāsakā,
Dhammena dāraṃ posenti te namassāmi mātalī"'ti.

"Seṭṭhā hi kira lokasmiṃ ye tvaṃ sakka namassasi,
Ahampi te namassāmi ye namassasi vāsavā"'ti.

Idaṃ vatvāna maghavā devarājā sujampati,
Puthuddisā namassitvā pamukho rathamāruhī'ti.

Eso'pi nāma sakko devānamindo attasamiddhaṃ patthayanto namassitabbaṃ namassitvā'va gacchati, evaṃ tathāgatānaṃ guṇaṃ āvajjitvā sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo.

Sakkaputhuddisānamakkāraṃ chaṭhaṃ-6.
----------------------
Sabbehe'va ca tumhehi sannisinnehi ekato'
Saddhammo sādhu sotabbo jinadhammo sudullabho.

Api ca-"vandaneyyānaṃ vandanākaraṇaṃ lokacārittanti" attano maṅgalaṃ icchanto sakko devarājā tathāgataṃ anussaritvā pañjaliko hutvā'va namassitvā'ca rathaṃ abhiruhitvā uyyānaṃ agamāsi, aññe'pi attano sotthimicchantā sabbakālaṃ tathāgataṃ anussaritvā vanditabbataṃ pattā'ti, tamatthaṃ pakāsetuṃ idaṃ suttaṃ:-

Bhūtapubbaṃ bhikkhave sakko devanamindo mātalisaṅgāhakaṃ āmantesi "yojehi samma mātali sahassayuttaṃ ājaññarathaṃ, uyyānabhūmiṃ gacchāma subhūmiṃ dassanāyā"'ti, "evaṃ bhaddantavā"'ti kho bhikkhave mātalisaṅgāhako sakkassa devānamindassa paṭissutvā sahassayuttaṃ ājaññarathaṃ yojetvā sakkassa devānamindassa paṭivedesi "yutto kho te mārisa sahassayutto ājaññaratho yassa'dāni kālaṃ maññasī"ti.

Atha kho bhikkhave sakko devānamindo vejayantā pāsādā orohanto pañjaliko hutvā bhagavantaṃ namassati, atha kho

[SL Page 027] [\x 27/]
Bhikkhave mātalisaṅgāhako sakkaṃ devānamindaṃ gāthāya ajjhabhāsi:-

"Yaṃ hi devā manussā ca taṃ namassanti vāsava,
Atha ko nāma so yakkho yaṃ tvaṃ sakka namassasī"ti.

"Yo idha sammāsambuddho asmiṃ loke sadevake,
Anomanāmaṃ satthāraṃ taṃ namassāmi mātali.

Yesaṃ rāgo ca doso ca avijjā ca virājitā,
Khīṇāsavā arahanto te namassāmi mātali.

Ye rāgadosavinayā avijjāsamatikkamā,
Sekkhā apaccayārāmā appamattā'nusikkhare,
Dīpaduttamā hi lokasmiṃ * te namassāmi mātalī"'ti

"Seṭṭhā hi kira lokasmiṃ ye tvaṃ sakka namassasi,
Ahampi te namassāmi ye namassasi vāsavā"'ti.

Idaṃ vatvāna maghavā devarājā sujampati,
Bhagavantaṃ namassitvā pamukho rathamārubhī'ti.

Eso hi sakko devānamindo yasmiṃ yasmiṃ kāle tathāgataṃ anussarati, tasmiṃ tasmiṃyeva samaye tathāgatassa namakkāraṃ katvā'va agamāsī'ti, tato paṭṭhāya ca ye saddhā manussā honti, te yasmiṃ ṭhitaṭṭhāne sambuddhassa "namo"'ti āhaṃsu, evaṃ tathāgatassa guṇamahantataṃ vatvā sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo.

Sakka tathāgatanamakkāraṃ sattamaṃ-7.
------------------------
Sabbehe'va ca tumhehi sannisinnehi ekato,
Saddhammo sādhu sotabbo jinadhammo hi dullabho.

Imaṃ hi tathāgatassa saddhammaṃ nāma yo koci paresaṃ hitakāmo hutvā parā'nuddayāya deseti, sā desanā "sabbadānato dhammadānameva seyyanti" vuttattā amataṃ dadāti, tadatthamidaṃ suttaṃ:-

Ekasmiṃ samaye satthā sāvatthipuramuttamaṃ,
Upanissāya lokaggo tasmiṃ jetavanevasi.
-----------------------------------------------------
*'Dīpaduttamā hi lokasmiṃ'-itimudditasaṃyuttanikāye na dissati.
[SL Page 028] [\x 28/]
Sāvatthiyaṃ hi bhagavā vasanto purisuttamo,
Tatra jetavane ramme vihāsi janatandamo.

Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā, tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi, ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi:-

"Kindado balado hoti kindado hoti vaṇṇado,
Kindado sukhado hoti kindado hoti cakkhudo.

Sabbandado ca kiṃ hoti kiṃ hoti amatandado,
Bhagavantaṃ puṭṭhumāgamma tamme akkhāhi pucchito"'ti.*

Atha satthā tassa pañhaṃ vissajjento āha:-

Annado balado hoti vatthado hoti vaṇṇado,
Yānado sukhado hoti dīpado hoti cakkhudo.

Sabbandado ca so hoti yo dadāti upassayaṃ,
Amatandado ca so hoti yo dhammamanusāsatī'ti. +

Evaṃ bhagavā desanāmayaṃ dānaṃ "amatandado"'ti caturāsīti yojanasahassaparimāṇaṃ khandhaṃ mahāsiṇerumajjhaṃ nīharitvā dassento viya imāya desanāya amataṃ desesi, devatā taṃ desanaṃ sutvā saddhiṃ āgatāhi sotāpattiphale patiṭṭhahi, sā haṭṭhapahaṭṭhahadayā satthāraṃ vanditvā pakkāmi, iccevaṃ "tathāgatena kathitaṃ dhammadānaṃ amataṃ dadātī"'ti ñatvā sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo.

Amatandado aṭṭhamo-8.
-----------------
Sabbehe'va ca tumhehi sannisinnehi ekato,
Saddhammo sādhu sotabbo jinadhammo hi dullabho.

Idha pana dhammo nāma yena kenaci parahitakāmena kathito buddhena desito viya sakkatvā sotabbo, ye cā api ca:-
---------------------------------------------------------------
* + Imāsaṃ gāthānaṃ saṃyuttapāliyā visadisatā dissati.

[SL Page 029] [\x 29/]

Dhammañca buddhato sutvā paresaṃ desayanti ye,
Te'pi desenti aññesaṃ āhu taṃ buddhadesitanti.

Vuttaṃ hetaṃ- "dhammo nāma buddhabhāsito paccekabuddhabhāsito itibhāsito devatābhāsito atthasaṃhito dhammasaṃhito"'ti, ettha'pi devatāhi bhāsitaṃ tāva idaṃ suttaṃ:-

Ekaṃ samayaṃ aññataro bhikkhu kosalesu viharati aññatarasmiṃ vanasaṇḍe, tena kho pana samayena so bhikkhu pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto pokkharaṇiṃ ogāhetvā padumaṃ upasiṅghati, atha kho yā tasmiṃ vanasaṇḍe adhivatthā devatā tassa bhikkhuno anukampikā atthakāmā (ayaṃ saddhā pabbajito, gacchante gacchante kāle tassa anto kilese vaḍḍhetvā āpāyiko bhavissati, niratthakā ca'ssa pabbajjā'ti, cintetvā)* taṃ bhikkhuṃ saṃvejetukāmā yena so bhikkhu tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā taṃ bhikkhuṃ gāthāya ajjhabhāsi:-

"Yametaṃ vārijaṃ pupphaṃ adinnaṃ upasiṅghasi,
Ekaṅgametaṃ theyyānaṃ gandhattheno'si mārisā"'ti.

(So āha:)-

"Na harāmi na bhañjāmi ārā siṅghāmi cārijaṃ,
Atha kena nu vaṇṇena gandhattheno'ti vuccatī"'ti.

(Tasmiṃ pana khaṇe eko puriso tattha sare kuddālena bhisāni ce'va khaṇati, padumapuṇḍarīkāni ca pokkharapattāni ca bhañjitvā gacchati, "taṃ kasmā na codesī"'ti? Vatvā āha):-

"Svāyaṃ bhisāni khaṇati puṇḍarīkāni bhañjati,
Evamākiṇṇakammanto kasmā eso na vuccatī"'ti.

(Sā devatā āha:)-

"Ākiṇṇaluddo puriso pāṇitelaṃ'va + makkhito,
Tasmiṃ me vacanaṃ natthi tvañca arahāmi vattave.
----------------------------------------------------------
* ( ) Imehi antaritā pāliyaṃ na dissanti.
+ "Dhātivelaṃ'ca" - iti katthaci.

[SL Page 030] [\x 30/]

Anaṅghaṇassa posassa niccaṃ sucigavesino,
Vāḷaggamattaṃ pāpassa abbhāmattaṃ'va khāyatī"ti.

(So āha:)-

"Addhā maṃ yakkha jānāsi atho maṃ anukampasi,
Punā'pi yakkha vajjo'si yadā passasi edisanti."

(Devatā āha:)-

"Neva taṃ upajīvāmi na'pi te vata kamhase,+
Tvameva bhikkhu jāneyya yena gaccheyya suggatinti."

Atha kho so bhikkhu tāya devatāya saṃvejito saṃvegamāpādī'ti, evaṃ saddhāpabbajito so kulaputto appamatto hutvā ātāpi ghaṭento vāyamanto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi, evaṃ tathāgatasaddhammo nāma yena kenaci desito mahiddhiko mahānubhāvo hotī'ti iti viditvā sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo.

Gandhattheno navamo.-9.
-------------------
Sabbehe'va ca tumhehi sannisinnehi ekato,
Saddhammo sādhu sotabbo jinadhammo hi dullabho.

Imaṃ tathāgatassa saddhammaṃ antamaso tiracchānagatā'pi parahitakāmehi paṇḍitehi appakampi sikkhāpadavasena anu sikkhantā vacasā paricitaṃ karontā tato cutā anāgatabhavassa te ++ bhavanissaraṇassa paccayaṃ karonti, tatiradaṃ vatthu:-

Eko kira naṭagaṇo attano sippaṃ gāmanigamarājadhānīsu hatahataṭṭhāne naṭasamajjāhi manussānaṃ dassentā aññataraṃ gāmaṃ agamāsi, tadā ekaṃ suvapotakaṃ labhitvā taṃ mānusikavācaṃ sikkhāpento vicarati, so ekadivasaṃ bhikkhunūpassayaṃ upanissāya vasitvā gamanakāle balavapaccūse uṭṭhahitvā suvapotakaṃ pammussitvā gato, sāmaṇeriyo taṃ gahetvā paṭijaggiṃsu, būddharakkhito'ti tassa nāmaṃ akaṃsu.
-----------------------------------------------------------
+ "Bhaddakamhase"-iti katthaci.
++ "Bhavasate"-"bhavasatasahasse"-iti ca bahusu.

[SL Page 031] [\x 31/]

Taṃ ekadivasaṃ purato nisinnaṃ disvā mahātherī āha "buddharakkhitā"ti,-"kiṃ ayye"'ti,-"atthi te koci bhāvanāmanasikāro"'ti,-"nattha'yye''ti,-"āvuso pabbajitānaṃ santike vasantena nāma vissaṭṭhaattabhāvena bhavituṃ na vaṭṭati? Kocideva manasikāro icchitabbo, tvaṃ pana aññaṃ na sakkhissasi, aṭṭhi aṭṭhi'ti sajjhāyaṃ karohī"ti kathentī buddharakkhita!-

"Passa aṭṭhimayaṃ gehaṃ nahārurajjuveṭhitaṃ,
Sammaṃsamattikālittaṃ + taṃ kesatiṇachāditaṃ.

Aṭṭhisaṅkhalikaṃ puñjaṃ asucīnantamakkhitaṃ,
Antopūti balīmattaṃ gūthakumbho'va paṇḍito"'ti.

Āha, so "sādhu sādhu ayye"'ti theriyā ovāde ṭhatvā "aṭṭhi aṭṭhi"'ti sajjhāyanto vicarati, taṃ ekadivasaṃ pāto'va toraṇagge nisīditvā bālā'tapaṃ tappamānaṃ eko sakuṇo nakhapañjarena aggahesi, so "kirī"ti saddamakāsi, sāmaṇeriyo sutvā "ayye buddharakkhito sakuṇena gahito, mocemananti" leḍḍuādīni gahetvā anubandhitvā mocesuṃ.

Taṃ ānetvā purato ṭhapitaṃ therī āha "buddharakkhita sakuṇena gahitakāle kiṃ cintesi"'ti?- "Na ayye aññaṃ cintesiṃ, aṭṭhipuñjo aṭṭhipuñjameva gahetvā gacchati, katarasmiṃ ṭhāne vippakirissatī"ti.

Yathā idaṃ tathā etaṃ yathā etaṃ tathā idaṃ,
Sabbaṃ aṭṭhiyamaṃ etaṃ tathā maññanti paṇḍitā'ti.

Evaṃ ayye aṭṭhipuñjameva cintesinti?- "Sādhu sādhu buddharakkhita anāgatabhavassa te paccayo bhavissatī"'ti.

So tato paṭṭhāya tameva manasi katvā kālaṃ katvā anurādhapure ekasmiṃ samiddhakule nibbatti, taruṇakāleyeva kalyāṇadassanena ce'va sīlavantehi bhikkhūhi saṅghamena ca pabbajjāyacassa cittaṃ nami,so attānaṃ mātāpitūhi anujānāpetvā bhikkhūnaṃ santike pabbajjaṃ labhitvā ācariyūpajjhāyānaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā bhāvento yaṃ pana purimabhāve paricitaṃ
-------------------------------------------------------
+ "Taṃ maṃsamantikāsittaṃ"-iti katthaci.

[SL Page 032] [\x 32/]

Aṭṭhisaṅkhalikaṃ kammaṭṭhānaṃ tasmā aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānārammaṇesu aṭṭhikameva upaṭṭhāti, athekadivasaṃ pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā piṇḍāya nagarā'bhimukho pāyāsi,tadā pana bahidvāragāme ekā itthi sāmikena saddhiṃ bhaṇḍitvā tasmiṃ nibbinditvā attano ñātigharaṃ gantukāmā sāṭakena sīsaṃ onayhitvā gharā nikkhamitvā maggaṃ paṭipajji, sā taṃ bhikkhuṃ paṭipathena āgacchantaṃ disvā vanditvā thokaṃ sāṭakena mukhaṃ vivaritvā hasitaṃ katvā agamāsi, thero tassā sadantaṃ sakalasarīraṃ disvā aṭṭhisaṅkhalikameva ārammaṇaṃ katvā tattheva vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi.

Tassā dantaṭṭhikaṃ disvā aṭṭhisaññaṃ upaṭṭhahi,
Taṃ nimittaṃ vipassanto pāpuṇi phalamuttamanti.

So sakalalokassa aggadakkhiṇeyyo mahākhīṇāsavo jāto,iti purimabhave aṭṭhikasaññāya suvapotakakāle tena paricitāya tassā ānisaṃsaṃ dassetuṃ idamāhaṃsu "antamaso'pi so satto aṭṭhi aṭṭhi'ti mattakaṃ sikkhanto so'pi tato kālaṃ kato manussabhūto taṃ ariyamaggaṃ paṭibujjhi"'ti.

Evaṃ jinassa saddhammaṃ tiracchānagatā avassaṃ paricitā mokkhaṃ labhanti, iti viditvā sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo.

Suvapotako dasamo.-10.
Dutiyo vaggo.
----------

Sabbehe'va ca tumhehi sannisinnehi ekato,
Saddhammo sādhu sotabbo jinadhammo hi dullabho.

Ekadivasaṃ kira * titthiyaputtā pāto'va visuddhavatthanivatthāaṭṭhaṅguposathadharā + sakakammantaparammukhā sīlasaṃvarasaṃvutā nīharita
------------------------------------------------------------
* "Kirekadivasaṃ" iti sabbattha.
+ "Ariyaṭṭhaṅguposathadharā" iti ca.

[SL Page 033] [\x 33/]

Kāyavacīmanoduccaritasaṅkappā pavattitakāyavacīmanosucaritasaṅkappā nivattiakusaladhammā pavattikusaladhammā saṃsevitakalyāṇamittasaṃsaggā vivajjitapāpamittasaṃsaggā saddhāsīlasutacāgapaññāsaṅgahītaṃ nānāṭhānato āgatā bālamajjhimavuddhā imasmiṃ samāgame sannisinnā sannipatitā ca pana vācaṃ gaṇhanti visesato'ti.

Kumārā satthu dhammaṃ sutvā satthu pāde vanditvā te sakāni gehāni gantvā mātāpitunnaṃ santike attano dhammasavaṇaṃ saraṇesu patiṭṭhitabhāvañca sabbaṃ ārocesuṃ, atha senaṃ mātāpitaro "puttakā no vipannadiṭṭhikā jātā"'ti domanassappattā mahāparidevaṃ parideviṃsu, tesaṃ paridevanasaddaṃ sutvā aññe'pi ñātakā āgantvā tehi saddhiṃ rodiṃsuyeva, atha tesaṃ paṭivissakā paṇḍitamanussā āgantvā domanassavūpasamanatthāya chekā dhammakathaṃ kathayiṃsu, tesaṃ kathaṃ sutvā te evamāhaṃsu:-

"Aho vinaṭṭhā amhākaṃ kumārā aññadiṭṭhikā,
Viparītā viya kāmaṃ kiṃ karissanti te idha,
Handa te upanessāma yatthaṭṭhito'si gotamo"'ti.

Iti te tattha ānetvā "ime dārake samaṇassa gotamassa nīyyādessāmā"'ti mahantehi ñātigaṇehi saddhiṃ vihāraṃ nayiṃsu, tadā pana satthā tesaṃ āsayā'nusayaṃ oloketvā dhammapaṭisanthāraṃ karonto imā gāthā abhāsi:-

"Avajje vajjamatino vajje cā'vajjadassino,
Micchādiṭṭhisamādānā sattā gacchanti duggatiṃ.

Vajjañca vajjato ñatvā avajjañca avajjato,
Sammādiṭṭhisamādānā sattā gacchanti suggatinti."

Desanāvasāne sabbe'pi te tisu saraṇesu patiṭṭhāya parāparaṃ dhammaṃ suṇantā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsū'ti,evaṃ dhammapaṭisanthārakaraṇaṃ mahāguṇataraṃ viditvā sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo.

Dhammapaṭisanthāraṃ paṭhamaṃ-1.
[SL Page 034] [\x 34/]

Idha tāva ratanattayānaṃ namokaraṇaṃ katvā tesampi guṇā tumhehi anussaritabbā, tappaccayā pana bhayaṃ vā utrāsaṃ vā lomahaṃso vā na bhavissati, attaguttatthañca hoti, tassatthassa vibhānatthaṃ idaṃ vatthu:-

Dīghavāpicetiyamhi mahābhikkhusaṅghe sudhākamme kayiramāne eko darahabhikkhu tattha lepayā'va muddhavedikā * pādālepaṃ datvā otaraṇakāle muddhavedikāpādato patitvā cetiyakucchiyaṃ bhassati,+ ayañca muddhavedikā mahāthūpassa vemajjhe, vedikaggā heṭṭhā ṭhito bhikkhusaṅgho taṃ bhassamānaṃ disvā "dhajaggaparittaṃ āvuso āvajjehī"'ti āha, so maraṇabhayena tajjito "dhajaggaparittaṃ maṃ rakkhatū"'ti vatvā:-

"Araññe rukkhamūle vā suññāgāre va bhikkhavo,
Anussarathe sambuddhaṃ bhayaṃ tumhāka no siyā.
No ce buddhaṃ sareyyātha lokajeṭṭhaṃ narāsabhaṃ,
Atha dhammaṃ sareyyātha nīyānikaṃ sudesitaṃ.

No ce dhammaṃ sareyyātha nīyyānikaṃ sudesitaṃ,
Atha saṅghaṃ sareyyātha puññakkhettaṃ anuttaraṃ.

Evaṃ buddhaṃ sarantānaṃ dhammaṃ saṅghañca bhikkhavo,
Bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso na hessatī"'ti.

So evaṃ vatvā "dhajaggaparittaṃ maṃ rakkhatū"'ti āha, tassa ca pana samanantaraṃ tāvadevassa cetiyakucchiyā dve iṭhakā nikkhamitvā sopāṇaṃ hutvā aṭṭhaṃsu, so iṭṭhakānaṃ upari ṭhito evamāha:-

Namo karomi buddhassa namo dhammassa tassa ca,
Saṅghassa'pi namo tassa tesaṃ tiṇṇaṃ namo namo.

Alaṃ buddhañca dhammañca saṅghañca ratanattayaṃ,
Sarituñca guttiyattānaṃ evaṃ bahuguṇe satī'ti.
----------------------------------------------------
* "Maṇḍavedikā"-iti bahusu:- "mūlavedikā"-iti sāratthasamuccayo:-"khuddavedikā"-iti sāratthappakāsiniyaṃ.
+ "Haññati" - iti katthaci.

[SL Page 035] [\x 35/]

Evamādīhi namo katvā tatraṭṭhitaṃ naṃ upari ṭhitabhikkhū vallinisseniṃ otāresuṃ, tasmiṃ nisseniyaṃ ṭhite iṭṭhakā yathāṭṭhāneyeva aṭṭhaṃsu, evaṃ ratanattayānussaraṇena bhayaṃ vā cittutrāso vā lomahaṃso vā na bhavissati, attaguttatthañca hotī'ti, tena tīsu ratanesu cittappasādaṃ katvā sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo.

Ratanattayānussaraṇaṃ dutiyaṃ-2
Esa hi buddho bhagavā bubbe'va samboddhā anabhisambuddho bodhisatto'va samāno attano purisākārena bodhirukkhamūle nisīditvā na tāvimaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi, yāva sambodhiṃ na pāpuṇāmī"'ti paṭiññaṃ katvā atthaṃ gate suriye mārabalaṃ vidhamitvā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā pacchimayāme ca paccayākāramahāñāṇathale * ṭhatvā saha aruṇuggamanenayeva niravasesitasabbadhammo sabbaññätañāṇena paṭibujjhitvā sattāhaṃ ekapallaṅkena nisīdi.

Tato animisasattāhaṃ ratanacaṅkamasattāhañca atikkamitvā ratanagharasattāhassa accayena tato bhagavā yena ajapāla nigrodho tenupasaṅkami, tattha bhagavato rahogakassa evaṃ ahosi "dukkhaṃ kho agāravo viharati appa tisso, kannu khvāhaṃ aññaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā sakkatvā garukatvā upanissāya vihareyyanti" ādi suttaṃ sagāthakavagge vuttaṃ:- gāthāsu pana:-

"Ye ca atitā + sambuddhā ye ca buddhā anāgatā,
Yo cetarahi sambuddho bahunnaṃ sokanāsano.

Sabbe saddhammagaruno vihariṃsu ++ viharanti ca,
Atho 'pi viharissanti esā buddhāna dhammatā.

Tasmā hi attakāmena mahattamabhikaṅkhatā,
Saddhammo garukātabbo saraṃ buddhāna sāsanantī'.
----------------------------------------------------
* "Paccayākāramahāsamaṇathale"-iti kesuci.
+ "Ye cabbhatītā"-iti vā pāṭho.
++ "Vihaṃsu"-iti katthaci.

[SL Page 036] [\x 36/]

Iccevaṃ hi ayaṃ saddhammo sabbabuddhehi atītānāgatapaccuppannehi sakkato garukato mānito pūjito, te kira sammāsambuddhā kappasatasahassādhikāni soḷasa vā aṭṭha vā cattāri vā asaṅkheyyāni dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyo sabbā samatiṃsa pāramiyo pūretvā pañca mahāpariccāge pariccajitvā lokatthacariyā buddhicariyā ñātatthacariyāyo paripācento aññāni ca dukkarāni kiṃ patthanamakaṃsu? - Imasse'va lokuttara dhammassanthāya, vuttampi cetaṃ:-

"Dukkaraṃ akaritvāna akkhamitvāna dukkhamaṃ,
Duttaraṃ ataritvāna ko maggamadhigacchati.

Yaṃ dukkaraṃ karitvā'va yaṃ khamitvā'va dukkhamaṃ,
Suduttaraṃ taritvā'va tena maggamadhigacchati.

Api ca:- sambuddhe hi ayaṃ dhammo atikicchena āgato,
Tampi lokahitatthāya buddhā desenti sabbadā"'ti.

"Evaṃ me sutaṃ, ekaṃ samayaṃ bhagavā uruvelāyaṃ viharati najjā nerañjarāya tīre ajapālanigrodhe paṭhamābhisambuddho, atha kho bhagavato raho gatassa patisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo"'ti, vitthāretabbaṃ.

Tato bhagavā brahmunā āyācita dhammadesano hutvā puna'pi udikkhanto tayodivase vītināmesi, puṇṇamīdivase pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya uruvelāyaṃ piṇḍāya caritvā tato nikkhamitvā dhammacakkappavattanatthaṃ bārāṇasīmaggaṃ gacchanto antarā ca bodhiṃ antarā ca gayaṃ upakena ājīvakena saddhiṃ paṭisammoditvā aṭṭhārasayojanamaggaṃ padasā'va gantvā sāyaṇhasamayaṃ bārāṇasiṃ isipatanaṃ migadāyaṃ pāvisi.

Tato pañcavaggiyehi bhikkhūhi asaṇṭhitasayaṅkati kehi kata bahumāno paññattapavarabuddhāsane nisinno dasasahassacakkavāḷehi āgatabrahmehi aññehi ca devayakkhagandhabbakinnaramahoragasupaṇṇehi imaṃ cakkavāḷagabbhaṃ paripūrayamānehi parivuto

[SL Page 037] [\x 37/]

Pañcavaggiye bhikkhū āmantasi. "Odahatha bhikkhave sotaṃ amatamadhigatanti" koṇḍaññappamukhānaṃ pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ attanā'va bujjhitasabbaññätañāṇe ṭhatvā dhammacakkappavattanasuttaṃ saṃyuttanikāyamahāvagge vitthārena ca viññātabbavibhajanaṃ tiparivaṭṭaṃ dvādasakāraṃ catusaccadhammaṃ desesi.

Desanāvasāne aññākoṇḍañño sotāpattipale patiṭṭhahi, aṭṭhārasa koṭiyo brahmāno arahatte patiṭṭhahiṃsu, sesa parisāya sotāpannā sakadāgāmino anāgāmino gaṇanaṃ vītivattā- vuttampi cetaṃ:-

"Mahāsamayasutte ca atho maṅgalasuttake,
Samacitte rāhulovāde dhammacakkappavattane.

Devatāsamitī tattha appameyyā tadā ahu,
Dhammābhisamayo cettha gaṇanāto asaṅkhiyā"'ti.

Evaṃ tāva mettāpurassaraṃ katvā dhammaṃ desentī, evamevaṃ viññänā purisena attahitakāmena āmisanirapekkhena hutvā dhammo desetabbo, tena tassa so mahapphalo hoti mahānisaṃso, iti sabbabuddhehi garukato mānito pūjito, tasmā sakkaccā,'yaṃ saddhammo sotabbo.

Dhammagarukattaṃ tatiyaṃ-3.
-----------------
Ayaṃ hi saddhammo kena desito?-Amhākaṃ satthā bodhimaṇḍe nisīditvā sabbaññätañāṇena sacchikatvā bodhirukkhamūle sattāhaṃ ekapallaṅkena vītināmesi, tato uṭṭhahitvā īsakaṃ pubbuttaradisābhāge ṭhito'va animisena cakkhunā bodhirukkhaṃ udikkhanto dutiyasattāhaṃ ratanaghare abhidhammaṃ sammasanena catutthasattāhaṃ ajapālanigrodhamūle "dukkhaṃ kho agāravo viharati appatisso, kannukhvāhaṃ aññaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā sakkatvā karukatvā vihareyyanti" ādihidhammagarutabbabhāvapaccavekkhanena cevatissannañca māradhītā naṃ satthāraṃ palohanatthaṃ āgatānaṃ nivāraṇena ca pañcama sattāhaṃ, mucalindena nāgarājena upaṭṭhiyamāno chaṭṭhamasattāhaṃ.
[SL Page 038] [\x 38/]

Tato rājāyatanamūle tapassubhallukehi dinnaṃ sakkharamadhupiṇḍikaṃ paṭiggahetvā sukhayanto sattamasattāhaṃ, tato pana ajapālanigrodhamūle gantvā nisinno phalasamāpattisukhena aṭṭhamasattāhaṃ vītināmesi, ettakaṃ kālaṃ bodhimaṇḍeyeva paṭhamasambodhidivasato paṭṭhāya yāva aṭṭhamasattāhaṃ chapaññāsa divasāni gatāni honti, tasmiṃ nisinnassa bhagavato evaṃ cetaso parivitakko udapādi "adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho"'ti ādi, ayaṃ parivitakko kadā uppanno'ti?- Āsāḷhassa sukkapakkhe dvādasamadivase, tadā ayaṃ satthu parivitakko uppanno, tasmiṃ samaye sahampatī mahābrahmā dasasahassacakkavāḷabrahmagaṇehi saddhiṃ paṭhamaṅgatasiro hutvā:-

Sesesu dasasahassesu brahmāno lokadhātusu,
Te ekato añjalikā satthāraṃ etadabravuṃ.

"Uṭhehi vīra vijitasaṅgāma satthāvāha anaṇa vicara loke,
Desehi bhagavā dhammaṃ aññātāro bhavissantī"'ti.

Evaṃ āyācito dhammacakkaṃ pavattetvā pañcamiyaṃ pakkhassa anattalakkhaṇasuttantadesanāya sabbe'pi te pañcavaggiye bhikkhū arahatte patiṭṭhāpayiṃsu, iti satthā brahmagaṇehi abhiyācito lokahitāya dhammaṃ desesi, teneva cettha:-

"Saddhammo dullabho loke desitāro ca dullabhā,
Labhitvā 'dāni tumhehi sotabbaṃ dhammamuttamanti."

Citte katvā sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo.

Brahmajjhesanaṃ catutthaṃ-4.
------------------
Idha tāva ca tumhe tathāgatasaddhamme pasādabahulā dhammāsanābhimukhavadanā nivāritanānappakārasamphappalāpavadā bhavatha, samphappalāpo ca nāmeso kāci annapānādinā pavattakathā appakā vā hotu bahukā vā tiracchāṇakathā eva nanu, vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:-

"Taṃ bhikkhave anekavihitaṃ tiracchāṇakathaṃ na kathetha, seyyathīdaṃ, rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senākathaṃ bhayakathaṃ

[SL Page 039] [\x 39/]

Yuddhakathaṃ annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ sayanakathaṃ mālākathaṃ gandhakathaṃ ñātikathaṃ yānakathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ * sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ nānattakathaṃ lokakkhāyikaṃ samuddakkhāyikaṃ iti bhavābhavakathaṃ iti vā, taṃ kissa hetu, na sā bhikkhave kathā atthasaṃhitā na ādibrahmahacariyakā na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbāṇāya saṃvattati.

Kathento ca kho tumhe bhikkhave idaṃ dukkhanti katheyyātha, ayaṃ dukkhasamudayo'ti katheyyātha, ayaṃ dukkhanirodho'ti katheyyātha, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā'ti katheyyātha, taṃ kissa hetu, esā bhikkhave kathā atthasaṃhitā esā ādibrahmacariyakā esā nibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbāṇāya saṃvattati.

Tasmātiha bhikkhave idaṃ dukkhanti āyogo karaṇīyo, ayaṃ dukkhasamudayo'ti āyogo karaṇīyo, ayaṃ dukkhanirodho'ti āyogo karaṇīyo, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā'ti āyogo karaṇīyo"'ti.

"Sannipatitānaṃ vo bhikkhave dvayaṃ karaṇīyaṃ, dhammo vā desetabbo, ariyo vā tuṇhībhāvo"'ti.

Ettha catutthajjhānasamāpajjanaṃ vā catutthajjhānavasaṃ samāpajjanaṃ idha ariyo tuṇhībhāvo'ti adhippeto, tenāha:-

"Māvo tiracchānakathaṃ kathetha
Nāyaṃ kathā kiñci udeti atthaṃ,
Saggassa mokkhassa ca'rātibhūtā
Ariyā taṃ neva kathenti vācaṃ.

Yuttaṃ dvayaṃ vo karaṇiyameva
Dhammaṃ kathetuṃ atha tuṇhibhāvaṃ,
Etaṃ jinānaṃ anusāsanīyaṃ
Hitesinaṃ sissagaṇesu desitaṃ
-----------------------------------------------------
* "Itthi kathaṃ purisakathaṃ"-iti purisakathāya samaṃ dissati mudditamarammadīghanikāye.

[SL Page 040] [\x 40/]

Sabbemayaṃ sādhu pariggahāma
Yantaṃ jinānaṃ anusiṭṭhadhammaṃ,
Alaṃ kathetuṃ atha vā'pi sotuṃ
Mokkhatthikānaṃ imamujjumagganti"

Iti tattha sannipatitā parisā bhagavato desanaṃ āvajjentā bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu, evaṃ bhagavato desitovādaṃ attano citte paccupaṭṭhāpetvā tappasādabahulā hutvā sakkaccāyaṃ saddhammo sotabbe.

Dvayaṃkaraṇīyaṃ pañcamaṃ-5.
-----------------
Ayaṃ sugatasaddhammo nāma yena kenaci suto ṭhitanisajjaṭṭhānesu taṃ sajjhāyanto āvajjento tappaccayā attano mokkhasukhāvahaṃ hotī'ti,kathaṃ:-

Eko kira sāvatthivāsī kulaputto bhagavato dhammadesanaṃ sutvā kāme pahāya bhikkhunaṃ santike pabbajitvā upasampadaṃ labhitvā ācariyupajjhāyānaṃ santike pañca vassāni kattabbavattaṃ katvā dve mātikāpaguṇaṃ katvā kammaṭṭhānāni paripucchitvā ācariyupajjhaye āpucchitvā satthusantikaṃ gantvā vanditvā kammaṭṭhānaṃ yāci, satthā'pi tassa yāvaarahattā kammaṭṭhānaṃ kathesi.

So satthusantike yāvaarahattaṃ kammaṭṭhānaṃkathāpetvā gahetvā tathāgataṃ vanditvā araññaṃ pavisitvā ekasmiṃ ramaṇīye rukkhamūle nisīditvā pallaṅkaṃ ābhujitvā kammaṭṭhānaṃ paṭṭhapesi, so ghaṭento vāyamanto arahattaṃ pattuṃ nāsakkhi.

Evaṃ cintesi idaṃ kammaṭṭhānaṃ obhāsamattampi mayhaṃ na upaṭṭhāpeti, ito gantvā satthāraṃ visesetvā kammaṭṭhānaṃ kathāpessāmī"'ti, tato nikkhamitvā satthusantikaṃ āgacchanto antarāmagge mahantaṃ avadāhaṃ bhayānakaṃ lomahaṃsaṃ ito cito samantato ca samuṭṭhita aggajālaṃ pajjalantaṃ vidahantaṃ dhūmāyantaṃ ādittaṃsampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ vipphurantaṃ uṭṭhitaṃ disvā vegenekaṃ muṇḍapabbataṃ abhiruyha tassamatthake nisinno araññaṃ dayhamānaṃ aggiṃ disvā ārammaṇaṃ gaṇhi.

Yathā dāvaggi dahati tiṇarukkhalatā bahū,
Evaṃ aniccatā loke sabbādahati tejasī'ti.

[SL Page 041] [\x 41/]

"Yathā'pi ca aggi mahantāni ca khuddakāni ca upādānāni ḍahanto gacchati, evaṃ ariyamaggañāṇagginā'pi mahantāni ca khuddakāni ca saññojanāni ḍahantena gantabbaṃ bhavissatī"'ti cintesi, tasmiṃ samaye satthā gandhakuṭiyaṃ sannisinno'va āvajjento tassa cittācāraṃ ñatvā "evametaṃ bhikkhu mahantakhuddakānihi upādānāni viya imesaṃ sattānaṃ abbhantare uppajjamānāni aṇuṃthulāni saṃyojanāni ñāṇagginā jhāpetvā abhabbuppattikāni kātuṃ vaṭṭatī"'ti vatvā obhāsaṃ vissajjetvā tassa bhikkhuno abhimukhe nisinno viya sappabhāsasarīrena paññāyamāno imaṃ obhāsagāthamabhāsi:-

"Appamādarato bhikkhū pamāde bhayadassivā,
Saṃyojanaṃ aṇuṃthūlaṃ ḍahaṃ aggīva gacchatī"'ti.

Tassattho bhikkhu yathā ayaṃ aggi evaṃ mahantañca khuddakañca upādānaṃ ḍahanto gacchati, evamevaṃ appamādarato bhikkhū appamādādhigatena ñāṇagginā etaṃ dasasaṃyojanaṃ ḍahanto abhabbuppattikaṃ karonto gacchatī,ti.

Gāthāpariyosāne so bhikkhu yathānisinno'va sabbasaññojanāni jhāpetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā ākāsenāgantvā tathāgatassa suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ thometvā vaṇṇetvā vandamāno'va agamāsi.

Evaṃ tathāgatassa saddhammo yena kenaci suto attano ṭhitanisinnaṭṭhāne sajjhāyanto'pi āvajjento'pi tappaccayā attano mokkhasukhāvahaṃ hotī"ti ñatvā sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo.

Dāvaggikammaṭṭhānaṃ chaṭṭhaṃ-6.
--------------------
Idha tathāgataovādo hi yena kenaci suto attano ṭhitanisinnaṭṭhānesu taṃ sajjhāyanto'pi tappaccayā attano mokkhasukhāvahaṃ hoti,-kathaṃ?

Eko kira sāvatthivāsī kulaputto bhagavato dhammadesanaṃ sutvā kāme pahāya bhikkhūnaṃ santike pabbajitvā upasampanno hutvā ācariyupajjhāyānaṃ santike pañca vassāni vasitvā dve mātikā paguṇaṃ katvā kammaṭṭhānāni paṭipucchitvā ācariyupajjhāye

[SL Page 042] [\x 42/]

Āpucchitvā satthusantikaṃ gantvā vanditvā kammaṭṭhānaṃ yāci, satthā'pi tassa yāvaarahattā kammaṭṭhānaṃ kathesi.

So satthusantike kammaṭṭhānaṃ gahetvā tathāgataṃ vanditvā * araññaṃ pavisitvā ekasmiṃ ramaṇīye rukkhamūle nisīditvā pallaṅkaṃ ābhujitvā kammaṭṭhānaṃ paṭṭhapetvā ghaṭento vāyamanto arahattaṃ pattuṃ nāsakkhi, so evaṃ cintesi "idaṃ kammaṭṭhānaṃ obhāsamattampi mayhaṃ na upaṭṭhāpeti, ito gantvā satthāraṃ visesetvā kammaṭṭhānaṃ kathāpessāmī"'ti.

Tato nikkhamitvā satthusantikaṃ āgacchanto antarāmagge marīciṃ disvā "yathā ayaṃ gimhasamaye uṭṭhitā marīci dūre ṭhitānaṃ rūpupagatā viya paññāyati, santikaṃ āgacchantānaṃ neva paññāyati, ayaṃ attabhāvo'pi uppādavayaṭṭhena evarūpo hoti"'ti cintento:-
"Yathā marici phandantī nadīummīva pajjalā,
Āgatānaṃ vinassantī passa lokassa vañcanaṃ.

Evampi khalu lokassa jīvitaṃ abhivañcanaṃ,
Asāraṃ dubbalaṃ ñatvā alaṃ santiṃ gavesitunti."+

Evaṃ cintetvā marīcikammaṭṭhānaṃ bhāvento āgantvā maggakilanto aciravatiyaṃ nahāyitvā ekasmiṃ nadīnivattane caṇḍasote tīre rukkhacchāyāya attano cammakhaṇḍaṃ attharitvā nisinno tattha udakavegāvaghaṭṭanena++uṭṭhahitvā mahante mahante peṇapiṇḍe bhijjamāne disvā "ayaṃ attabhāvo'pi uppajjitvā bhijjanasabhāvo addhuvo evaṃ viyā"ti nisinno'va ārammaṇaṃ aggahesi.

Tasmiṃ khaṇe satthā gandhakuṭiyaṃ ṭhito'va āvajjento tassa cittācāraṃ disvā ālapanto "evametaṃ bhikkhu evarūpo'cāyaṃ
------------------------------------------------------------
* "Samaṇadhammaṃ karassāmī'ti"-icceso pāṭho dissate'ttha dhammapadaṭṭhakathāyaṃ.
+ "Santigavesanaṃ"-iti bahusu.
++ "Udakavegābhighātena"-iti dhammapadaṭṭhakathāyaṃ.

[SL Page 043] [\x 43/]

Attabhāvo pheṇapiṇḍo viya marīci viya uppajjanasabhāvo bhijjanasabhāvo evā"'ti vatvā imaṃ gāthāmāha:-

"Peṇūpamaṃ kāyamimaṃ viditvā
Marīcidhammaṃ abhisambudhāno,
Chetvāna mārassa papupphakāni
Adassanaṃ maccurājassa gacche"'ti.

Gāthāpariyosāne thero saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā satthu suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ thomento vandanto āgato'ti.

Evaṃ "tathāgataovādo yena kenaci suto, attano ṭhitanisinnaṭṭhānesu taṃsajjhayanto'pi āvajjento'pi tappaccayā attano mokkhasukhā'vahaṃ hotī"'ti ñatvā sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo.

Marīcikammaṭṭhānaṃ sattamaṃ-7.
-------------------
Idaṃ paṭhamaṃ tāva tisu ratanesu gāravaṃ paccupaṭṭhapetvā sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo, api ca gāravaṃ aṭṭhakathāsu evaṃ vaṇṇayanti.

Yo bhikkhū satthari dharamāne tīsu kālesu upaṭṭhānaṃ na yāti, satthari anupāhaṇe caṅkamante saupāhaṇo caṅkamatī, nīce caṅkame caṅkamante ucce caṅkame caṅkamati, heṭṭhā vasante upari vasati, satthu dassanaṭṭhāne ubhoaṃse pārupati, chattaṃ dhāreti, upāhaṇaṃ dhāreti, nahāyati, uccāraṃ vā pasayāvaṃ vā karoti, parinibbute vā pana bhagavati, cetiyaṃ vandituṃ na gacchati, cetiyassa paññāyanaṭṭhāne satthudassanaṭṭhāne vuttaṃ sabbaṃ karoti. (Aññehi bhikkhūhi "kasmā evaṃ karosi? Na idaṃ na vaṭṭati? Sammāsambuddhassa nāma lajjituṃ na vaṭṭatī"ti? Vutte "tuṇhī hohi, kiṃ buddho'ti vadasī"'ti? Bhaṇati.)+ Ayaṃ satthari agāravo nāma.

Yo pana dhammasavaṇe ++ saṃghuṭṭhe[s] sakkaccaṃ na gacchati, sakkaccaṃ na suṇāti, niddāyati vā samullapanto vā nisīdati, sakka
--------------------------------------------------------------
+ ( )Imehi antaritā na dissanti sabbatthaṃ
++ "Dhammasavaṇe"-iti ca, [s] "ghuṭṭhe"-iti ca katthaci

[SL Page 044] [\x 44/]

Ccaṃ na gaṇhāti, na dhāreti, na vāceti, ("kiṃ dhamme agāravaṃ karosi"ti ca vutte "tuṇhīhohi, dhammo dhammo'ti viracasi, kiṃ dhammo nāmā"ti vadati,) ayaṃ dhamme agāravo nāma.

Yo pana therena bhikkhunā anajjhiṭṭho dhammaṃ deseti, nisīdati, pañhaṃ katheti. Buḍḍhe bhikkhu ghaṭṭento gacchati, tiṭṭhati, nisīdati, dussapallatthikaṃ vā hatthapallatthikaṃ vā karoti, saṅghamajjhe ubho aṃse pārupati, chattupahāṇaṃ dhāreti, ("bhikkhusaṅghassa lajjituṃ na vaṭṭatī"'ti? Vutte "tuṇhī hohi, saṅgho saṅgho'ti viracasi, kiṃ saṅgho? Migasaṅgho, ajasaṅgho"'ti ādini vadati,) ayaṃ saṅgho agāravo nāma, ekabhikkhusmiṃ'pi hi agārave kate saṅghe katoyeva hoti, tasmā sabbaṃ agāravaṃ pahāya-

Buddhe sagāravā hotha sappatissā samāhitā,
Buddhe cittaṃ pasādetvā labheyyātha sukhaṃ varaṃ.

Dhamme sagāravā hotha sappatissā samāhitā,
Dhamme cittaṃ pasādetvā labheyyātha sukhaṃ varaṃ.

Saṅghe sagāravā hotha sappatissā samāhitā,
Saṅghe cittaṃ pasādetvā labheyyātha sukhaṃ varaṃ.

Tumhe'pi tīsu vatthūsu susammānaṃ sugāravaṃ,
Karitvā muditā hutvā dukkhassantaṃ karissathā"'ti.

Ettha ca pana tathāgatarūpaṃ taṅkhaṇamattena disvā tasmiṃ sarīre gāravañca pemañca uppādetvā pasādamattehi cakkhūhi passitvā saha pītisomanassena ito cuto sagge nibbattā gaṇanapathaṃ vītivattā, tassa'tthassa pakāsanatthaṃ imaṃ dhammapade gāthāmāha:-

"Mano pubbaṅgamā dhammā manoseṭṭhā manomayā,
Manasā ce pasannena bhāsati vā karoti vā,
Tato naṃ sukhamanveti chāyā'va anapāyinī"'ti.

Idha maṭṭakuṇḍalīvatthuṃ vitthāretvā kathetabbaṃ.

Ayaṃ hi dhammo upasamiko parinibbāṇako sambodhagāmī sugatappavedito, iti satthārā desito'pi garutabbaṭṭhānehi vā sabrahmacariyehi vā aññe hi vā desiyamāne tassa dassanatthāya yo

[SL Page 045] [\x 45/]

Koci upasaṅkamitvā sotaṃ odahitvā cittaṃ paccupaṭṭhapetvā suṇāti, so tasmiṃ āsane nisinno catumaggaphalānaṃ aññataraṃ sacchikarissati, no ce sacchikarissati, tāyeva dhammanikanti yā devaloke vā manussaloke vā uppanno dhammābhisamayaṃ pāpuṇātī'ti * seyyathā'pi maṇḍūkadevaputto, vaggulivatthuādīnicettha dīpetabbāni.

Ayampi hi saṅgho sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno vimuttisampanno vimuttiñāṇadassanasampanno sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyo, asīti mahāsāvakā pana tasmiṃyeva saṅgahītā, tesampi ekekassa asitisahassā upaṭṭhākā tesu cittāni pasādetvā sagge nibbattā, keci idhā'pi nibbattanti, seyyathā'pi ti ssa sāmaṇero, tassa'tthassa pakāsanatthaṃ imaṃ dhammapade vuttaṃ:-

"Aññāhi lābhūpanisā aññā nibbāṇagāminī,
Evametaṃ abhiññāya bhikkhu buddhassa sāvako,
Sakkāraṃ nābhinandeyya vivekamanubrūhaye"'ti.

Tattha vitthāro aṭṭhakathāyaṃ katoyevā'ti. Evaṃ tīsu ratanesu gāravaṃ paccupaṭṭhapetvā sakkaccā'yaṃ saddhammo sotabbo.
Ratanattayagāravaṃ aṭṭhamaṃ-8.
-------------------
Ayaṃ hi buddhuppādo aṭṭhahi akkhaṇehi asamayehi vinimmutto, tenā'yaṃ buddhuppādoyeveko khaṇo, tenā'ha bhagavā, "eko'va so bhikkhave khaṇo eko samayo brahmacariyavāsāyā"'ti.
Satthār